Кок машинажым молан мушкын?

Марий йылме… Шочмо йылме… Тудо кажне марий еҥлан илышыж мучко эн ӱшанле, эн шергакан йолташ семын лийын кодшаш. Кеч-кушго лият гынат, шочмо йылмын мутвундыштыжо улшо шомакым колын, чонлан ласкан чучын колта. Тидыже, очыни, шочмо йылмынам йӧратыме кумылым, тудын ик изи лончыжым ончыкта. Вет йылмым йӧратымаш – тиде кузе лийын туге кутыркалымаш, возкалымаш огыл, а тудым сайын, тыршен тунем шогымаш, тудым келгын умылымаш да сӧралын ойлен-возен моштымаш.

Теве поэт Геннадий Сабанцев шокшо чон кумылжым моткоч раш почын пуэн:

Пеле-пуле толашыл ом чокие,
А пӱтынь ямым чон денак айлен
Да шижын тыйын ӱжара гай вийым,
Марий йылмем, мый тый денет ойлем.

Мый пелештем – шарла пеледын олык,
Гӱжлен шога акретле чодыра.
Тора гычын кугезе-шамыч толыт
Да, йывыртен, йолташла кутырат.

Шыч мондо, маныт, шомакнам мемнаным,
Аралышыч, тугеже, йӧратен,
Куатле да эн ныжылге семаным,
Тудлан ты вийым пӱртӱсак пуэн.

О мӱкшава гай поро шочмо йылме!
Ме пеленет йоча гай улына.
Вет шӱлыш налме тат гыч тыйын йыр ме
Мӱкшиге семынак пӱтырнена.

Тый колтенат шӱм-чоныш келге вожым,
Но лектыт але мыскынь-шамычат –
Шке йылмышт дечын коштыт нуно вожыл,
Мо? – Вожылыт тӱняш шочмыштланат?

Ом пале.
Но палем мый, кумыл темын:
Илет, Шӱлет да кутырет, йылмем.

Керек ик татлан тыйым мый мондем гын,
Вурсен кертат тӱняштыжат улмем.

Тачысе шомак ярымем лачак мыскынь-влак шотышто лукнем. Но поэтын ойлымо мыскынь-влак нерген огыл, а изишак вестӱрлӧ койышан марий еҥ-шамыч нерген.

Шарнеда: кодшо курым мучаште — у курым тӱҥалтыште марий мутвундынам пойдарыме шотышто шагал огыл шомак йоҥгалте. Тунам южыжо вес йылмыла гыч кӱсынлымӧ шомак-влакым йӧршешат кучылташ огыл, нунын олмеш шкенан, марий, йылмыналан келшыше, марла йоҥгалтше мут-шамычым ышташ кӱлмӧ шотышто шуко ӱчашышт. Тиде сомыл тунам воранен кайыш – у мут-влак шочыч: тӱвыра ( культура — кеч ӱвырала йоҥга манын ойлышат ыльыч), кончер (сцена) да тулеч молат. Чыланак мо вара йылмыштына пеҥгыдемдалт кертыч? Уке, шол, молан манаш гын марий калык уке гыч (искусственно) шонен лукмо шомак-влакым нигунам шке мутпоянлыкышкыже ок пурто. Огыт пуро докан тыгак тачысе кечын телеэфирыште йоҥгалтше «федерал», «муниципал» шомак-влак. «Марий Эл-ТВ»-ыште нине кок шомакым коламат, шинча ончылнем вигак американ боевик-влак сӱретлалтыт: океан гоч толшо кинолаште ФБР-ыште служитлыше-шамычым «федерал» манын лӱмдат. Телеэфирыште тиде шомакым ойлымышт годым эреак ик йодыш лектеш: Российысе федеральный службышто улшо-влак ФБР-ын шолып пашаеҥыштак огытыл дыр? Садлан библиотекыште тӱрлӧ мутерыште «федерал» шомакым кычальым: уке – шым му. Интернетыште теве мом верештым:

«Орфографический словарь — искомое слово отсутствует; Большой толковый словарь — ФЕДЕРАЛ, -а; м. Разг. Представитель центральной государственной власти (в отличие от местной власти). Решение этого вопроса контролируют федералы; Русское словесное ударение- искомое слово отсутствует; Словарь синонимов- искомое слово отсутствует; Синонимы: краткий справочник — искомое слово отсутствует; Словарь антонимов — искомое слово отсутствует; Словарь методических терминов — искомое слово отсутствует; Словарь русских имён — искомое слово отсутствует».

Ужыда: лач ик мутерыште веле тиде шомак уло, тудыжат кутырымо стильыште веле. Марий Эл телевиденийын марий журналистше-влак йӧршеш йот, кутырымо ойышто веле кучылталтше шомакым шочмо йылмынан мутвундышкыжо виешак пурташ тӧчат.

А кокымшо шомак шотышто теве мом каласыман: тудо эсогыл ик мутерыштат уке. Англичан йылмыште тиде шомак «муниципальный, самоуправляющийся» манмым ончыкта. Англичан шомакым марий йылмыште кучылташ тыршена гын, «самоуправляющийся» мутым айста марлаш кусарена (шкевуя ыштыше, вуйлатыше але эше иктаж-могай темлымаш лиеш) да пашажат пытен – шкенан шомакна лиеш. Тугеже кӱлыт мо мыланна тыге шке гыч айда-лийже, йылмыналан келшыдымын шонен лукмо у мут-влак?

Весе нергенат ойлаш кумылем пешак кугу. Чот мут пелен лӱм мутым да глаголым кучылтмо шотышто. Мутат уке, посна книгалаште, газетлаште але журналлаште савыкталтше сылнымутышто тидлан вашмутым муаш куштылго огыл. Ушышкына кузе толын пура – туге возена, ойлена. Чын ойыш огына шу дыр. Шымлызе-влак ятыр ий годсек ойлат: подлежащий чот мут да да лӱм мут дене каласалтын гын, сказуемый-глаголжо единственный числаште лийшаш, тыге нунын коклаште грамматический согласований шочеш: сказуемыйже подлежащийысе лӱм мутлан келыштаралтеш. «Марий орфографий мутерысе» (1972 ий) 19-ше правил темла: «Шотлымо чот мут, тыгак шуко, шагал, ятыр, тӱрлӧ шомак почеш шогышо лӱм мут единственный числаште возалтеш». Раш: лӱм мутшо единственный числаште гын, сказуемыйжат тыгаяк числаште лиеш. Но ала-молан дыр тиде правил йӧршешат шотыш ок налалт. Чын, 1992 ийыште лекше «Марий орфографий мутерыште» тиде правил уке, тугеже, манмыла, правил уке гын, кузе шонена, туге возена мо? Профессор И.Г.Ивановын умылтарымыж почеш, тиде правил такшым орфографий дене кылдалтше огыл – вет орфографий шомак-влакым чын возымо шотышто умылтарымашым пуа.

Але чӱчкыдынак пӧрт-влак, пушеҥге-шамыч, вондер-влак, трактор-влак, комбайн-шамыч возымым да ойлымым колаш верештеш. Тыгайже газетлаште шагал огыл. Тыге серыше-влаклан иктым гына тыланыме шуэш: миен толза шочмо ялышкыда, кугурак, шоҥгырак-влакын кутырымыштым колышташ ида ӧркане – кочада-ковада-влак деч иктаж гана пушеҥге-влак манмым колында мо?

«Ыле» шомакын чын значенийжымат умылен шуктыде, кӱлеш – оккӱл кучылтына. «Марийско-русский словарь» книгаште моткоч раш возен шындымыс: «ЫЛЕ 1) 3 л ед.ч прош очев. вр. от улаш «быть»; он был, она была, оно было; 2) частица бы; кӱзем ыле, сер тура (я) поднялся бы, (но) берег крутой». Тугеже «ӱмаште ял озанлык артель вич комбайным налын ыле» да тенийжылан мыняр кодын – чыланат пашам ыштат, иктаж-кудыжым мӧҥгеш заводыш намиен пуэныт але шолдырген-шаланен-йоген пытен? Комбайным налын ыле гын, тиде комбайнже могай пайдам конден але арам, пасуш лекдеак, гаражыште веле шога? Икманаш, ыле шомакым возымеке, шонымашым умбакыже шуяш кӱлеш. А тидын дене кылдалтше шонымаш уке гын, ыле мутым кучылташ кӱлешлыкшат уке.

Посна предложенийым чоҥымо шотышто моткочак шуко йоҥылыш. Теве икмынярже: «Пӧрт йымалне тул ваштареш кучедалше-влак ушым йомдарыше ӱдырамашым муыныт» — тул ваштарешыже пӧрт йымалне кучедалыт мо? «Йӱлымӧ верыште 1936 ийыште шочшо пӧръеҥын капшым муыныт» — пӧръеҥже 1936 ийыште йӱлымӧ верыште шочын мо?» «9 июньышто Звенигово районысо Шолэҥер станций воктене 1968 ийыште шочшо пӧръеҥ Казань-Йошкар-Ола пригородный поезд йымак логалын» — пӧръеҥже Шолэнер станций воктене шочын мо? «Кодшо кечылаште Марий книга издательство писатель Анатолий Спиридоновын шочмылан 60 ий темме вашеш «Избранные произведения. Меморики усопших времен» книгам савыктен» — ой, юмашне, Анатолий Яковлевичше эше илас! Кузе шочмылан лийын кертеш? Адакшым шочмылан огыл, а шочмыжлан кӱлеш. «Призан вер дене палемдалтын» — приз дене огыл, вер дене веле палемдалтын?

Южгунамже тыгайымат лудаш верештеш: «Кок преступный группировка-влак шке коклаштышт ала-мом пайлен кертын огытыл да чотак кучедалыныт». «Кок преступный группировка-влак» манме тӱвыт чын огыл, кӱлеш: «Преступный кок группировка». Весе: кучедалыныт веле гын, моткоч сай, но преступник-влак шукыж годым кредалыт. Мутат уке, Волжский районышто шочын кушшо тыге возымым раш умыла: вет тушто «кучедалаш» мут «кредалаш» значений дене кучылталтеш. Но газетше лач Волжский районлан веле огыл, а тудым пӱтынь марий калык лудеш, садлан тыге возаш шотлан ок тол. Диалект шомак-влакым кучылташ ок кӱл манын ом ойло, но тудым моштен, кӱлеш верыште пален возыман. А Марий кугыжаныш университетын марий йылме отделенийжым тунем пытарыше марий журналистлан поснак тӱткӧ лийман.

Вес йодышымат тарватыде ок лий докан. Психолог-влак веле огыл, йылмызе-шамычат ойлат: кажне еҥ шке шочмо йылмыж дене ШОНА. Иктаж-могай шонымашым марий еҥ рушла каласынеже гын, вуйушна мемнан шочмо йылмына дене шоналта, вара моткоч кӱчык жапыште тудым руш йылмыш кусара да луктын ойла. Но пытартыш жапыште марий журналист-влакым колыштын, вестӱрлӧ шонымаш лектеш: марий еҥ шочмо йылмыж дене огыл, а йот йылме дене шонкала. Молан манаш гын кузе уке гын умылаш теве тыгай ойым: «… шуко тыршымашым, чытымашым йодеш…»? Марла шонышо еҥ вес семын каласа ыле: шуко тыршаш, чыташ логалеш (верештеш, перна да т.м.). Але — «Кок пӧрт коклаште канатым шупшын». Чын, «канат» шомакым 1966 ийыште савыктыме «Русско-марийский словарь» мутерыште кусарыде пуымо. С.И.Ожеговын «Словарь русского языка» книгаштыже ты мутын значенийжым тыге умылтарыме: «Канат… Толстая верёвка из волокон или проволоки…» Ужыда: кумдан палыме руш учёный канатым толстая верёвка – кӱжгӧ кандыра манеш. Мо гыч тудым ыштыме: ярым але кӱртньывоштыр дене пидме – кызыт тиде тӱҥ огыл, но «канат» шомакым марла «кӱжгӧ кандыра» манаш мо чара? Вет марий йылме мутерыштат («Словарь марийского языка». Т.2. С. 238) ты шомакын значенийжым «кӱжгӧ кандыра» манынак палемдыме.

Весат пылышчорам пӱчкынак кодыш: «Кок мушмо машина». Тидым кольымат, шоналтышым: кокшо (поварже – «теҥыз» йылме гыч кусараш гын) машинажым молан мушкын? Тиде предложенийым руш йылмыш кусарен ончыза: «машина, стираная коком» лиеш огыл мо? А марлаже кӱлеш ыле ойлаш тыгерак: мушшо кок машина. Вет киносюжетыштыже лачак мушшо машина (стиральная машина) нерген ойлалтеш. Тыште, мутат уке, ӱчашашат лиеш: молан мушшо, а мушмо огыл? Мушшо – стирающая, а мушмо – стираная – лач тыште веле ойыртемже. Стиральный машина нерген ойлена гын, тудо шке мушкешыс, тугеже мушшо лийшаш.

Икманаш, шочмо йылмым палымаш – тиде кузе лийын, туге кутыркалымаш да возкалымаш огыл, а тудын ямжым, кузе чоҥалтмыжым, кажне шомакын мом ончыктымыжым раш умылымаш, вуйуш дене веле огыл, чон денак шижын моштымаш.

Шке оем Марий кугыжаныш университетын профессоржо, филологий наука доктор И.Г.Ивановын шомаклаже дене пеҥгыдемдынем: «…Йылме деч посна айдеме – айдеме огыл, йылмыже ок лий ыле гын, тудо тугаяк ир янлык веле кодеш ыле. Йылме – чонан тӱняште мемнам посна ойырен шогышо эн кугу суапна. Шоналтыза тидын нерген вуйда йыр, тунам вара шкеат умыледа: йылме – тӱняште аклен мошташ лийдыме кончыш, «эн кугу вий кидыштет». Кузе тудым моштен чоҥен, чумырен айдеме шкаланже! Йылмым чоҥаш – йыдалым тодаш огыл. Тидлан тӱжемле тӱжем ий кутышан илыш курым, алте илыш шынык, пытыдыме ушакыл куат кӱлыныт…»

Тугеже ме шкенан шочмо йылмынам каргышаш улына мо?

Виака ОРТЭ

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s