Вашкылна пеҥгыдемеш

Брно – Чехийыште Прага деч вара кугыт шот дене кокымшо ола. Тудо 1243 ийыште чоҥалтын. Таче Брно – Чехийын ик эн мотор курортный олажлан шотлалтеш. Эрык лÿмеш тÿҥ площадь, пакча-саска пазарысе Парнас фонтан, Дитрих-штейн полат, Капуцин монастырь да моло вер турист-влакым поснак сымыстарат. Брно – Чехийын тÿвыра рÿдерже манына гын, йоҥылыш огына лий, шонем. Вет тушто лач кугыжаныш филармоний оркестр верланен. Тоштер да галерей-влак коклаште «Антропос» лÿман кумдан палыме антропологий тоштерым, Моравский да Этнографий музей-влакым ойырен палемдаш лиеш. Олан касвел-йÿдвел, кечывалвел-йÿдвел ужашыже-влак промышленный районлан шотлалтыт. Сандене южгунам Брном чех Манчестер манын лÿмдат.

Историйлан поян ола гыч шукерте огыл Йошкар-Олашке кум чех рвезе студент унала толын. Очыни, калыкнын поян тÿвыраже нуным Марий Эл Республикыш савыралын. А кузерак илат Чехийыште самырык ÿдыр-рвезе-влак? Тиде йодышлан вашмутым Мартин Поледно, Виктор Габриель да Микхаель Крбаль пуэныт.

Кумытынат Брносо технический университетыште шинчымашым налыт. Мартин машинам ыштыме производствышто специалист лияш ямдылалтеш, Виктор – программистлан, а Микхаель электриклан шинчымашым погат. Тиде вуз 2003 ий гычын ойпидыш почеш Ижевкысе кугыжаныш технический университетышке студент-влакым стажировкыш колта. Тудо ик тылзе гыч ик семестр марте шуйнен кертеш. Каласен кодыман: Брносо кÿшыл тунемме тöнеж тыгак Европысо моло элысе университет денат кылым ыштен. Нунын кокла гыч Германийым, Австрийым, Данийым, Английым, Францийым, Испанийым, Словенийым палемдаш лиеш. «Молан те Российым ойырен налында?» йодышлан Мартин тыгай вашмутым пуыш: «Изинек руш калык мурым колышташ йöратем. Вара кугурак лиймек, нине муро-влакым Интернетыште муынам да тунемынам. Тыге йылме келшен шинчын, умбакыже тудым тунемаш кумыл лектын. А Российыш тунемаш толаш йöн улмым пален налмеке, мый шуко шоныде, тиде программыш ушнышым». Куанаш веле кодеш, руш йылме дене экзаменыште Мартин 89 баллым поген.

Чехийыште тунемме системе моткоч оҥай да Российысе деч чот ойыртемалтше. Тÿҥалтыш школ – 1 гыч 9 класс марте, вара йоча-влак кыдалаш школыш але училищыш тунемаш каят. Школышто 4 ий тунемман гын, училищыште – кумытым. Ныл ий тунеммеке, 4 предмет дене экзаменым кучыман. (Российысе ЕГЭ семын). Кидышке аттестатым налмеке (чехла «матуритым»), кумылан-шамыч университет але институтлаш тунемаш каят. Брношто кÿшыл шинчымашым пуышо ныл тунемме вер уло: технический, ял озанлык, военный университет-влак да Масарик лÿмеш университет. Икымше курсыш латиндеш ияш тунемше-влак толыт.

Отметке системат вестÿрлö. «Визытаным» налше студент-влак тушто його улыт. Сай стипендийым налаш зачеткышто чыла икытан гына лийман!!! Тÿшкагудо шотышто. Стипендий дене гына Чехийыште тунем лекташ огеш лий: тÿшкагудысо ик койко вер тылзыште 4-6 тÿжем теҥге марте шога, кунам тыглай студентын тылзаш стипендийже – 800 теҥге. Чехийыште 25 ияш ийготан-влак университетым пытарат, а аспирантурым 29-30 ияш-влак тунем лектыт.

Тыште ава-ачан полышыж деч посна тунем лекташ огеш лий. Вич ий жапыште шке икшывыштлан нуно полшат. Мутлан, Викторын ачажын пашадарже 30 тÿжем теҥге, тушечын 12 тÿжем теҥгеже илыме верлан тÿлаш кая, кодшо окса гыч ик ужашыжым икшывым туныкташ.

Преподаватель-шамыч лекцийым кагаз гыч лудыт да эше моткоч писын. Руш студент-шамычат возен огыт шукто гын, мемнан нергенже ойлыманат огыл. Брношто, мутлан, тыгай лекцийыш студент-влак огытат кошт. Тушто туныктышо-влак темым слайд полшымо дене ончыктат. Шуматкечын ме огына тунем, сандене студент-влак эше изарнянак мöҥгышкышт каят, – каласкала Мартин.

Марий калык да тудын историйже нунылан öрыктарыше да оҥай чучеш. Валентин Колумб лÿмеш финн-угор калык-влакын историй да сылнымут тоштерыште тынар шуко поянлык ончыкталтеш! А Российыште моткоч унам ончен моштышо, ура чонан, йолташым аклыше калык ила.

Нине рвезе-шамыч дене шуко кутырен шинченна. Мут гыч мут лектеш. Тыге ме марий да чех йылмыште ик семын йоҥгалтше, но тÿрлым ончыктышо шомак-влакымат кычал муынна:
марла «коча» – чехла «мотор ÿдыр»;
марла «увер» — чехла «кредит»;
марла «мура» – чехла «когарше».

Мутлан, Чехийыште кÿртньыгорно станцийыште «Позор – влак!» возымо «Шекланыза, поезд!» манмым ончыкта. Оҥай…

Чех рвезе-влак шке «цибулька» (жаритлыме шоган) национальный кочкышымат пукшышт. «Брамборова полёвка» (пареҥге шÿрым) Чехийыште, унала толмекыда, пукшена манын каласышт.

Европышто илыше калык аныклен моштышо. Тидыже вÿдым переген кучылт-мышт гыч шинчалан иканаште перныш. А ме, Российыште илыше-шамыч, тидын нерген огынат шоналте. Вет вÿд, газ, нефть мемнан шуко… Молан тидын нерген ойгыраш?..

Икманаш, чех йолташна-влак дене икгайлыкымат, ойыртемымат ме ятыр муынна. Ӱшанен кодына, ончыкыжым ме нунын дене кылым огына йомдаре. Икте-весынан тÿвыранам, историйнам, ойпогынам шымлаш тÿҥалына.

Алевтина Потехина

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s