Чоткарын уныкаже

Газетнан тиде номерже гыч ме у рубрикым почына. Тудо «Шанче тÿняште» маналтеш. «ВийАр» тÿвыра кыл ушемын еҥже-влак тÿҥ шотышто студент да вузым тунем лекше ÿдыр-рвезе-влак улыт. Нунылан да молыланат марий калыкнан историйжым шымлымаште кугу надырым пыштыше шанчыеҥ нерген палаш пайдале. Нунын кокла гыч иктыже – Михаил Тихонович Сергеев. Тудо 1973 ий гыч ÿмыржын пытартыш кечылаже марте Марий кугыжаныш университетыште самырык тукымлан шинчымашым пуэн. Тунемшыже-влак сомылжым умбакыже шуят. Тудын ыштыме пашажым да поро айдеме кумылжым шарналтен, тиде рубрикынам тудын лÿмжö дене почына.

Михаил Тихонович Сергеев – кумдан чапланыше айдеме, уста писатель да краевед, тале журналист да кусарыше, шымлызе, историй наука кандидат, Россий тÿвыран сулло пашаеҥже.

Марий Элыштына радио да телевидений, газет дене кылдалтше пашаште тыршыше да туныктышо-влак коклаште М.Т. Сергеев палыме да пагалыме еҥ лийын. Тудым ме тÿрлö шöрынан айдеме семын палена. Марий радиом колыштшо, газет-влакым лудаш йöратыше еҥым тудо кÿлешан да сай мутсаскаже-влак дене куандарен, шонаш таратен, шÿмешышт мондалтдыме кышам коден. Историк ден литературовед, шымлызе-влак, самырык тукым тудын пашаже-влаклан эҥертат, шымлыме пашаштышт кучылтыт.

Михаил Сергеевын илышыже да сылнымут корныжо самырык тукымлан сай пример. Шке лÿмнержым кумылзак мутмастар нигунам волтен огыл. Тудын тÿҥалме кеч-могай шымлымаш пашаже тÿвыргö лийын. Тале краевед статья ден очерклаштыже ял калыкын илыме курымлажым, илыш йÿлажым, эртыме корныжым, койыш-шоктышыжым, кумылжым ончыкта. Каласен кодыман, утларакшым М.Сергеев Кугу Авамланде сар темылан да тудо жапыште патырлыкым ончыктышо, лÿддымö, чолга салтак да тылыште пашам ыштыше-влак нерген возен.

Публицист геройжо-влакым сайын пала, умыла, пагала. Садлан лудшым ÿшандара, илышын чын чевер тÿсшым ужаш туныкта. Тыгак тудо фольклорым: калык пале да калыкмутым, легенде ден преданийым, йомак ден туштым, калык муро-влакым поген, эсогыл посна книга дене луктын. Но чон кумылым эртыше пагытын йыжыҥжым шымлымаште муын. Тудын шанче пашаже-влакым кум ужашлан пайлаш лиеш:

Икымше – марий савыктышын (печатьын) шочмыжо да вияҥ толмыжо. Марий шымлызе-влак кокла гыч савыктышым тудо икымше шымлен да 1971 ийыште «Возникновение и развитие партийно-советской печати в Марийской АССР. 1918–1925 гг.» лÿман кандидат диссертацийым арален.

Кокымшо – Марий кундемнан элна мучко чапланыше шочшыжо-влакын илыш-корнышт да суапле пашашт.

Кумшо – сар корным эртыше-влакын патырлыкыш да подвигышт.

Марий возыктышын (письменностьын) вияҥ толмо корныштыжо, журналистика аланыште М.Т. Сергеевын надырже моткоч кугу. Кеч-могай марий журналистлан, кундемнам шымлыше еҥлан, мер пашаеҥлан марий возыктышын шочмыжым палыман. Вет тиде Марий Элнан историйже. Ожнысо деч посна ончыкылык огеш лий. Ончыкылык – тиде ожнысек чÿкталтше тул, маныт калыкыште. Сандене Михаил Тихонович историйлан кугу тÿткылыкым ойырен.

Ӱмыр чап, але поро мутым сулен

Айдемын ÿмыржым кужыт дене огыт акле, эн ончычак пашажым ончалыт: илышлан, калыклан могай пайдам конден, шке почешыже могай шарнымаш кышам коден.

Шымлызе, мер пашаеҥ, журналист-влакын пашаштым радамлен, кÿлешлыкшым шижын, самырык тукымлан пример шотеш шынден, шке землякем нерген шымлаш тÿҥалынам. Родо-тукымжо, лишыл да пырля пашам ыштыше йолташыже-влак дене палыме лийынам, вашлийын мутланенам, шочмо школыштыжо верланыше тоштерысе материалым шымленам, тудын нерген архивым погенам. Пашаштем тудын савыкталтше да савыкталдыме пашаже-влак улыт. Шке кидше дене возен кодымо биографийжат пеш шерге улеш. Тыгак палемден кодыман, Марий радион фондыштыжо аралалт кодыныт тудын передачыже-влак. Нуным шке ямдылен, сценарийым возен, лудын, эфирыш луктын.

Марий возыктышым шымлыше, историйлан кугу верым ойырышо марий публицист-влак коклаште М.Т. Сергеевын пашаже-влак палынак ойыртемалтыт. Марий возыктыш, марий сылнымут ий гыч ийыш тÿрлö жанрыште йол ÿмбак шогалын, пеҥгыдемын, тале писатель да поэт, публицист-влакын яндар шонымашышт, суапле пашам шуктен шогымышт дене вияҥын. Тыгодым палемден кодыман В.М. Васильевын, С.Г. Чавайнын, Г.Г. Кармазинын да моло шымлызе, йылмызе, сылнымутчо, тÿвыра, мер паша дене кылдалтше да шочмо калыкнан возыктышыжым вияҥден колтышо еҥ-влакын лÿмыштым. Нунын коклаште журналист, шымлызе, краевед М.Т. Сергеевын лÿмжат иктöр йоҥга. Тидым пеҥгыдемдат тудын кок шöрын дене кайыше курымашлык пашаже. Эн ончыч палемден кодыман марий сылнымутыш у жанрым пуртымыжым. Тиде – документальный прозо, биографический очерк, шымлымаш дене кылдалтше журналистика, историй сынан публицистика. Кугу акым пуаш лиеш тудын марий савыктышын да журналистикын шочмыжо да вияҥме корныжо нерген шымлыме пашаже-влаклан. Тудын илыме курым мучко погымо материалже, чон гыч лекше мутсаскаже, суапле пашаже-влакым ме палышаш, пагалышаш да шымлышаш улына. Уста краеведын илыш-корныжым, пашажым тачысе кечылан тÿткын шымлыме огыл гынат.

1999 ий 12 сентябрьыште Михаил Тихонович Сергеев ош тÿня дене чеверласен. XX курымын 90-ше ийлаштыже – 1998 ий марте – шымлызе шке илышыже нерген шарнымашым возен шоген, 1999 ийыште «Ончыко» журналын редакцийышкыже наҥгаен. Но тудо савыкталтмым ужын да лудын шуктен огыл. Лач 2001 ийыште лекше «Ончыко» журналын кум номерыштыже келге шонымашан «Колымшо курымышто иленам» лÿман журналистын шарнымашыже савыкталтын.

Усталык тÿҥалтыш. Икымше ошкыл

Тудлан чолга илыш-вийым Чоткар тукым пуэн. Пÿрымаш йолгорныжо Чодыраял гыч тÿҥалын. Лÿмлö айдемын йоча годсо илышыже, рвезе пагытше ÿй ден мÿйым кочмо гае куштылгын эртен огыл. Тудын самырык жапше Кугу Авамланде сар жапыште эртен. 1926 ий 15 июльышто кресаньык ешеш шочшо ончыкылык писатель-краеведын, шымлызын, изинекак илышын йÿштö-шокшыжым ужаш пернен. Шыма кумылым, тыршыше койышым ялысе кожмак кресаньык-влак деч налын. Элнет эҥер воктенысе пÿртÿс чонжым сылнылыкым ужын, умылен моштышо волгыдо койыш дене пойдарен. Самырык рвезе мландылан шÿман ял калыкын эреак паша кумыл дене илымыжым ужын, шкежат кертмыж семын ачаж-аважлан полшаш тыршен. Калык ойпогым тÿткын колыштын, ушышкыжо шыҥдарен.

Ачаже мланде пашам ыштен илен, а вара совет пашашке ушнен, служащий лийын. Автобиографийыштыже ачаж ден аваже нерген Михаил Тихонович теве кузе возен: «Ачам кундемыштына икымше колхоз-влак организоватлалтме годым ик эн ончыч колхозыш пурен, 1936-шо ий гыч ВКП(б)-н членже лийын. Пенсийыш лекмешкыже партийный да мер пашаште тыршен. 1966 ийыште 67 ияш илыш дене чеверласен. 80 ий марте илен мыйын авам, Матрёна Александровна (1899-1980). Ӱмыржö мучко колхоз пашаште тыршен, вич йочам ончен-куштен, йол ÿмбак шогалтен. Тылеч посна тудын икымше пелашыж деч Иван Николаев лÿман эргыже лийын. Тудо Кугу Отечественный сарыште кредалын, чот сусыргымеке, Ленинград оласе госпитальыште 1941 ий август тылзыште колен».

Ешыште нуно кудытын лийыныт. Эн кугу изаже – Иван (вес ача деч улмаш), 1924 ийыште шочшо Маргарита туныктышо лийын, Михаил Тихонович (1926) – кумшо шочшо, Антонида (1929) ятыр ий мÿкшым ончен, Валентина (1931) Маргарита ден Миша семынак Пöтъял ден Йошкар-Оласе кыдалаш школлаште туныктышылан тыршен, нунын корныштым тошкен, а Тамара (1934) партработник лийын, Йошкар-Олаште ила.

Моло йоча семынак 1932-1939 ийлаште эн ончыч Кугу Корамас шымияш школышто, варажым 1939-1942 ийлаште Кужер ден Сотнур кыдалаш школлаште шинчымашым поген. Школышто тунеммыж годымак кожмак койышан лийын. Тÿрлö пырдыжгазетым луктын, шке материалым возкален, сÿретлен. Тунемше ден туныктышо-влак тудым пагаленыт да акленыт. Кеч-могай пашамат Михаил Тихонович кыртмен ыштен, мучаш марте шукташ тыршен. Тыгодым тунемме жапыштак сылнымутлан шÿмаҥын, почеламутым возаш тÿҥалын. Сылнымутыш писатель ден поэт, публицист-влак тÿрлö корно дене толыт. Утларакшым тÿҥалтыш ошкылым, йоча годымак ыштат. А возышо рвезе тукымын поро йолташыже – тиде «Ямде лий» газет. Михаил Сергееват «Ямде лийын» поро таҥже лийын.

М.Сергеевын икымше заметкыже-влак 1939 ий 21 апрельыште Сотнур районышто лектын шогышо «Большевик» да тиде ийынак 17 июльышто «Марий коммуна» газетыште савыкталтыныт.

Тÿрлö шöрынан талантан айдеме

«Чапле паша кок ÿмырым ила», – ойла калык. Шке пашаж дене еҥын кумылжым савырен кертше, поро шонымашым шочыктен моштышо айдемым «мастар, шöртньö кидан еҥ» маныт. М.Сергеев – тыгай еҥ кокла гыч иктыже.

Шке жапыштыже ик серызе тыге возен: «Айдемын кö улмыжым палынет гын, паспортшым ончал, калыкын могай улмыжым палынет гын, лÿмлö еҥже-влакым кычал». Пеш чын каласыме, шонем. Калык шкенжым, чумыр куатшым, мутат уке, эн ончычак чапым налше ÿдыржö ден эргыже гоч ончыкта. Лÿмлö еҥ-влак калыкым чапландарат.
Мемнан кундемыште усталыкым ончыктышо, калыкым чапландарыше еҥ шагал огыл погына. Мемнан-влакат шкенан республикым веле огыл, чумыр Российым чапландарат. Таче ме тидын нерген ÿшандарен каласен кертына.

М.Сергеевын краевед пашаже тÿрлö шöрынан. Тудо марий возыктышын (печатьын) вияҥ толмо корныжым шымла, театр, школ нерген материалым пога. Тудын очерклаже «Нуным калык шарна», «Тÿҥалтыш корно» да моло сборниклашке пурталтыныт. Марий библиографийымат öрдыжеш коден огыл. Чыла номер «У вийым» да тудын почеш лекше альманахлам, «Ончыко» журналым шерген лекмеке, чапле указательым ямдылен, 1926 ий гыч 1976 ий марте журналын содержанийжым радамлен ончыктен. Ятыр возымыжо але савыкталтын огыл.

Жапым шанче пашам тергыше да аклыше маныт. М.Т. Сергеевын возымыжат кÿлешлык куат шотышто иктöр лийын огыл. Нуным илыш шоктын, эн вияҥжым шергакан уш, шÿм-чон поянлык семын арален коден. Шымлымаш пашаште шке надыржым пыштен, шочмо кундемна, калыкна нерген келшыше мут саскам пидын моштен.

Марий телевиденийын пашаеҥже, радиожурналист

Михаил Тихонович тÿрлö шöрынан айдеме. Тудо кеч-могай мер пашаштат чулымлыкым ончыктен. Илыме курымыштыжо тудо лач возышо журналист семын гына огыл серлаген да очерк, заметке-влак дене гына огыл палыме. Студент жапыштыжак Михаил Сергеев радио дене пеҥгыде кылым кучен, чÿчкыдын тудын ойлымашыже, марий писатель да поэт, шымлызе, икманаш лÿмлö еҥ-влак нерген келге содержаниян очеркше-влак радио дене йоҥгеныт. Марий радион фондыштыжо радиожурналистын мутсаскаже-влак аралалт кодыныт.

1960 ийыште август тылзын кундемыштына телецентр почылтын. А тылеч ончыч 29 июньышто республикысе Министр-влак Советын радиовещаний да телевидений комитетшын председательже Зинаида Михайловна Антоненко пашаш налме шотышто икымше приказым подписатлен. Обком партийын темлымыж почеш телевиденийын ответственный редакторжылан «Марий коммуна» газетын отдел вуйлатышыжым Сергеевым шогалтыме.

Июль гыч ноябрь марте Михаил Сергеев телевиденийыште тырша, тележурналистын сомылжым шукта. Но чон кумылжо тудым уэш газет пашашке пöртылта. 1973 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышташ тÿҥалеш, уста педагог семын кумдан чаплана, но туге гынат журналист корныжым умбакыже шуя. Кÿшыл школышто тудо самырык тукым коклаште ончыкылык журналист-влакым кушташ уло вийжым, моштымашыжым пуа, шымлыме пашалан кумылаҥден шога. Пытартыш кечылаже марте Михаил Тихонович Сергеев Марий кугыжаныш университетыште тырша. Газет, радио да телевидений денат кылым куча.

Кумылзак айдеме калык шарнымаште

Мер пашаеҥ, историк-краеведлан илыме курымыштыжо шуко еҥ дене вашлияш, палыме лияш логалын. Кеч-кöат тудын нерген поро мутым гына ойла. Йоча годсо, пырля тунемшыже-влак тудын эреак полыш кидым шуялташ ямде улшым, сай йолташ семын шарнат. Пырля пашам ыштыше коллегыже-влакынат тыгак палемдат: «Тудын поро сугыньжо, туныктен каласымыже кызытат ушышто», – маныт нуно.

Университетыште пашам ыштымыж годым Михаил Тихонович чÿчкыдын шочмо школышкыжо миеден, йоча да туныктышо, ял калык дене вашлиймаш-влакым эртарен. 1996 ийыште Кугу Корамас школын 70 ияш лÿмгече пайремыштыжат М.Сергеев кугу уна лийын, шочмо школжылан ятыр книгам пöлеклен. Утларакшым шке возымо да тудлан тÿрлö ийлаште тÿрлö автор-шамычын пöлеклыме книгаже-влакым да газет ден журналлаште савыкталтше статьяже-шамычым. Ты пöлек школ архивыште аралалтеш.

Журналистика аланыште тыршыше кеч-кö дене мутым вашталте, кеч-кö деч йод, чыланат Михаил Тихоновичым Сергеевым палат да поро мут дене гына шарналтат. Тек ончыкыжымат самырык тукым кравед-влакым пален шога, нунын илыш-корныштым шымла.

Алёна ИВАНОВА

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s