Марий книга – уш-акыл куат

Марий книга-влакМарий книгам савыктыме шотышто пытартыш ийлаште угыч ончыко кугу ошкылым ыштенна. Тÿҥалтыш ошкыл семын 2005 ийыште Йошкар-Олаште эртыше финн-угровед-влакын X Погыныштым (Конгрессыштым) шотлаш лиеш. Тунам тÿрлö шанче (научный) фонд-влак кÿшеш, Россий полшымо дене, Марий Элын бюджетше намысеш ынже код манын, тушечынат оксам ойырымо дене, шагал огыл книга-влак лектыч. 2007–2008 ийлаште субсидий йöн дене 15-20 (вот лачак марла!) книга савыкталте. Но тений, 2009 ийыште, кугун гына шÿлалташ кодеш: ончылгоч палемдыме план йöршын кумыкталте. Книга-влак, ик ий ончычак савыкташ палемдыме лийыныт гынат, лектын огыт керт. Але «неопределенный жаплан» шеҥгек шÿкалалтыныт. Адакат марий книга савыктыме сомыл «чыгынен колтыш». Кризис, малдалыт.

Кузе лийман тыгай годым?.. Тиде – кугу йодыш.

Леонид Яндак "Онар"Марий автор-влак, республикыште пайда укем умылен, чон коржын, тÿнямбал фондлашке кидым шуялтат. Шылталаш лиеш мо тидлан нуным «Буржуй-влак деч оксам кÿчен киеда» манын? Уке, шонем. Шкенан «буржуй»-влакше огыт полшо гын… Возышо еҥын чон кумылжак тугай – шке возымыжым кагазеш савыктен лукмым ужнеже, моло-влакат палышт манын, чыла ышташ ямде. Тиде йодыш – ончыклык, рашемдышаш йодыш…

А таче ме «ВийАр» газетнан поро лудшыжо-влакым икмыняр книга дене палдарынена. Амалже: самырык-влак кокла гыч ятырынже книга кевытлашке пурен кошташ огыт йöрате. Очыни, пазар саман таче мемнан у тукымналан утларак шÿмеш вочшо. Адакше шукышт «мый Интернетыште чыла муам» маншын койыт. Туге гынат…

Кевытлаште марла лудаш йöратыше-влакынат кумылыштым нöлталаш, у марий книга-влакым налаш йöн кугеме. Юмылан тау, марий возышына-влак шагалынак огытыл, кеч ийготышт дене шоҥгемыт, а самырык-влак шагал ушнат. Эх-хе-хе… Шочмо йылме, шочмо йылме…

Алексей Александров-Арсакын «Юмын капка ончылно»Эн ончычак тиде радам гыч Леонид Яндакын «Онар», Алексей Александров-Арсакын «Юмын капка ончылно», Геннадий Оярын (Сабанцевын) «Шÿмсавыш», Валентин Колумбын ойпого III да IV томжо-влак, Миклай Рыбаковын I–III томжо-влакым да шке кÿшеш савыктыме ятыр-ятыр книгам палемдаш лиеш. Историй романым йöратыше-влак тышечын вигак «Онар» книгам ойырен налын кертыт. Ик книгашке «Онар», «Чоткар» да «Мамич Бердей» роман-влак пурталтыныт. Тугеже, тиде книгам лудын лектын, Булгар кугыжаныш гыч тÿҥалын, Шучко Йыван (Иван Грозный) марте марий историйыш шуҥгалташ лиеш.

Тачысе марий сылнымутнан ик эн тале, ик эн чапле йылман прозаикше Алексей Александров-Арсак «Юмын капка ончылно» книгажым пöлеклен коден шуктыш. «Муремым мурен кодынем…» манмыже семынак. А вет тудо эше «постперестроечный» 90-ше ийласе марий ял илышым туге келгын авалтен ончыктен да сылнылык йöн дене почын пуэн – лектеш мо иктаж-кö эше тыге возышыжо марий кокла гыч…. Роман-влак авторын возен пытарымеке ятыр ий гыч веле савыкталтыныт гынат, ниомом от ыште. Но вот тудынак «Роза», «Каче таҥ» да моло виян повестьше-влак тачат савыкталтде кият.

Тыгайрак мемнан Марий Элнан автор-влаклан «куанаш полшымо йöнжö да вий-куатше». Чон коржеш, шукерте огыл Алексей Александрович шкежат мемнан дечын ÿмырешлан каен колтыш. «Юмын капка ончылно» гай роман (а тудо «Ӱжака» да «Агур» лÿман кок книга гыч шога) марла сайын лудшо-влакым сылне ойжо дене вÿчкен куандара, а кö шочмо йылмыж деч торлен гын, тудым ава пуымо шочмо йылмыж дене угыч кугешнаш тарата. Тидын шотышто А. Александров-Арсакым XX курымсо руш классик-влак радамыш шындет гынат, моктанымаш огыл, а чын лиеш. Чын акым пуыман. Мутлан, Федор Абрамовым але Василий Шукшиным ме кÿлеш семын аклена…

70 ийым эртыше автор-влакын усталыкышт нерген пелештышым. Кокла ийготан-влак радам гыч, мутат уке, Геннадий Оярын (Сабанцевын) «Шÿмсавыш» («Отзвуки сердца») да Вячеслав Абукаев-Эмгакын «Ойпого» книгаштым поснак палемдыман. Коктынат 2008 ийыште лектыныт. Г. Оярын усталык надыржым ме «лывырге йылман чатка поэзий» манына. Шарналтыза тудын мутшылан возымо мурым – «Кö шонен рвезе жап эрта манын». Иван Смирнов мура. Тиде мурым колшо марий еҥ тыгай уста еҥна-влак дене кугешныде огеш код. Сборникыш тÿрлö ийлаште возымо шÿм (лирика) почеламут-влак, пытартыш ийлаште Чукоткышто серымыже да А. Твардовскийын «Василий Тёркинжым» марлаш кусарымыже пурталтыныт. Иктаҥашак, манаш лиеш, Вячеслав Абукаев-Эмгак «Ойпого» книгажым шкеак пел курымаш – 50 ияш – лÿмгечыж вашеш чумырен ыле. Тиде – усталык корным иктешлыме книга. Тушко ятыр почеламут, ойлымаш да повесть, драме произведений-влак пуреныт. Адакат чаманаш гына кодеш, кодшо ийын Вячеслав Александрович мемнан дене чеверласыш. Чеверласыш шке надыржым-порысшым пöлеклен коден…

Эрвел Семен (С.С. Новиков) да Г. Калитовын «Восточные марийцы. Философия, история, люди. II том»Ятыр книга рушла савыкталтын. Кызыт ме икмыняр ий ончычсым огына тÿкö да эн «шокшыж» гыч тÿҥалына. Тиде Эрвел Семен (С.С. Новиков) да Г. Калитовын «Восточные марийцы. Философия, история, люди. II том». Книган вуймутшак «марий философий» шомак дене тÿҥалеш, тидым тÿрлö могыр гыч келгын почын пуаш вийым, шинчымашым автор-влак чаманен огытыл. Марий калыкын тÿняумылымашыже гыч тÿҥалын, Булгар кугыжаныш пагытысе марий калыкын эртыме корныжо йотке кумдан авалтыме. Тыгай савыктыш – марий философий (тÿняумылымаш) корныш шогалме ÿшанле ошкыл.

Вес кугу да кумда пагытым, марий мер историйым авалтыше книга – тиде «Съезды народа Мари. 1917–2008 гг. Протоколы и материалы». Тыгай книга – тидымат палемдыманак – Юл кундемысе калык-влак кокла гыч марий-влакынак веле. Тугеже, XX курымышто мемнан кугезына-влакын эртыме корнышт куатле, кумда да ончыклык марий илышлан пеҥгыде негызым пыштыше лийын. Кÿжгытшö денат тудо ÿшандарыше – 848 лышташ. Тиде историй материалым поген чумырымо да иктешлыме кугу сомылым Валентин Колумб лÿмеш рÿдер-тоштер шуктен. Палемдыман, икмыняр жап гыч тиде рÿдер-тоштер Стефан Кузнецовын (XIX курым мучаш – XX курым тÿҥалтышысе руш шанчызе, Малмыж олаш шочын, тукымжо Черемис-Малмыж гыч) «Святыни. Культ предков. Древняя история» лÿман книгажым савыктен луктеш. Тыштат марий-влакын акрет историйышт, илыме верышт, вургем-чиемышт нерген поян дечат поян материал пеш шуко.

Лидия Тойдыбекова «Марийская мифология. Этнографический справочник» 2007 ий мучаште Финляндийыште илыше марий шанчыеҥ, философий доктор Лидия Тойдыбекован «Марийская мифология. Этнографический справочник» шымлымашыже да историй наука кандидат, МарГУ-н тÿвыра да сымыктыш факультетшын деканже Р.И. Чузаевын «Марийское национальное движение в 1917–1918 годах» книгашт лекте. Родион Чузаевын книгаже эсогыл Лейпцигысе книга выставкыште ончыкталтын, а авторжылан сертификатым пуэныт.

Марий Талешке-влак – Марийские национальные героиПалемдаш лиеш у шÿлышан савыктыш-влакымат. Мутлан. Валентин Колумб лÿмеш рÿдер-тоштерынак ямдылен да савыктен лукмо «Марий Талешке-влак – Марийские национальные герои» изикнигажым (брошюрым). Тушто Онар, Чоткар, Чумбылат, Акпатыр, Мамич Бердей, Акпарс да моло талешке нергенат материал ятыр. Тидыже историйым йöратыше да туныктышо-влаклан, тыгак самырык-влаклан кугу полыш.

Савыктат кугыжаныш издательстват, «Марий Эл» редакцият, вуз ден тоштер-влакат. Кычалыт тидлан йöным, ыштат пашам проект дене. Поснак шке кÿшеш икымше книгаштым савыктен лукшо самырык-влакын ÿшаныштым палемдыме да нунылан ончыкшымат чоткыдылыкым гына тыланыме шуэш.

Вес йодыш. Мутлан, лудшына-влакын кумылышт почылтын гын, муын кертыт мо нуно икмыняр ий ончыч лекше книга-влакым? Ятыржым кертыт. Мутлан, «Финно-угорские пословицы и поговорки» книгам эше муаш лиеш. Але педагогика наука кандидат, Иван Чуриковын «Этнопедагогика марийского народа» гай книгам. Налаш шонышо-влаклан нунымат муын пуаш лиеш. Икманаш, кумыл гына лийже лудаш, пален налаш да тидын кÿшеш самырыкнек марий улметым шуараш. Вет книга – тиде уш-акыл куат.

Мучашлена шонымаш ойнам А. Александров-Арсакын «Юмын капка ончылно» книгажым почшо ончылмут гыч кÿчык ужаш дене. Марий серызе-влак кокла гыч кажныжат тыште каласыме семынак шона да тендан дене, самырык лудшо-влак, шке произведенийже гоч мутланаш кумылан манын ÿшанена:

«Сай-эсен лий, лудшо таҥ. Тый ала йол ÿмбак пеҥгыдын шогалаш ямдылалтше рвезе я ÿдыр улат, ала ÿмыргорнышто шуко шере-кочым ужын шуктышо илалше адеме я мудреч шоҥго – мо-гынат, кидышкет книгам кученат гын, тый моло деч виянрак улат уш-акыл дене, шокшырак лият шÿм-чон дене, вет мÿндыркырак да кумданрак ужат тÿням шинчаончалтышет дене, яндаррак да моторрак лият кöргö поянлыкет дене.
Эсен лий тугеже мучко-мучкешак, лудшо таҥ, тый мыйын йöратымем, пагалымем улат»…

Шÿм-кылеш логалшын, ушеш кодшын да витаренак возен кугу мутмастарна. Меат, «Вийар» газет редакцият, моло самырык-влакат уло кумылын тудын деке ушнена.

Вет таче марий книга – рушла савыкталтше гына огыл, тыгак марий йылме дене лекше-влакшат – Финляндий, Эстоний, Венгрийыште веле огыл, тыгак Германий, Литва, Латвий, Даний, Голландий, Англий, Франций, Америкыштат ятыр улыт. Нуным лудыт, шымлат, аклат. Книга гоч пÿтынь калыкланна акым пуат.

Лайд ШЕМЙЭР,
Валентин Колумб лÿмеш рÿдер-тоштер вуйлатыше,
Марий шымлыше институтын шанче пашаеҥже.
Йошкар-Ола

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s