Кажне калыкын шке койышыжо

okop_uremШукерте огыл Василий Яналовын кусарыме «Окоп урем» лӱман книгам лудын лектым. Авторжо – кумдан палыме финн писатель Кари Хотакайнен. Ты произведений Финляндийыште тӱҥ сылнымут премийым сеҥен налын, тылеч посна Йӱдвел эл-влак ушемын премийже дене палемдалтын. Чылаже романым лу утла йылмышке кусарыме.

Тиде книгам лудын лекмеке, тыгайрак шонкалымаш-влак шочыч.

Кажне калыкын шке йӱлаже, тӱняончалтышыже, умылымашыже да койышыжо. Тидыже вашлийын кутырымаште веле огыл шижалтеш, литературыштат палдырна. Мутлан, мемнан сылнымутна тӱрлӧ описательность йӧнлан поян, чылажат радамлен-радамлен пуалтеш, кугу предложений дене кумдан почын пуымо. Тыгаят лиеш: авторын пашажым ончалат, ик действийжак чот кужун шуйналтеш, кудыжо лудшым шкеж деч шӱкалеш. Чылажат ситышын, кӱлешын лийшаш, утылык деч посна.

Йот эллаште тидын шотышто йӧршеш вес сӱрет. Финн мутмастарын возымыжым лудатат, шижат: нуно кутырымаштыштат, возымаштыштат, илышыштыштат аҥысыр койышан улыт, но туге гынат мутышт келге шонымашан, шонаш таратыше. Кунам марий еҥ йот элысе сылнымутым лудеш, тудлан вес тӱняумылымашым шке ончалтышыж дене аклен налаш йӧсырак. Мемнан шонышнат чылт икгай огыл. Но тидыжак кунамже лудшым шупшеш уым пален налаш. «А молан тыге?» – шона лудшо еҥ.

Койыш шотышто, мутлан, марий ӱдырамашымак налаш. Тудо пеҥгыде улеш, чыла чыта, нелымат, йӧсымат… Тидыже шукыж годым сай огыл. Илышыште чыла чытен илет гын, шкаланет акым йомдарет. А финн ӱдырамаш-влак ӱскырт улыт, мутыштлан, пашаштлан оза улыт, кӱлеш верыште пеҥгыдылыкым ончыктен кертыт. Тӱрлӧ тыгай ойыртемым шымлен, кок калыкын тӱняумылымашыже кок велке торла манын шонаш лиеш. Садлан йот сылнымутым лудын, койыш-шоктыш коклаште тӱрлӧ улмына рашак шижалтеш, молан манаш гын тиде – кок тӱрлӧ тӱня.

Финн йылмызе-влакын пашаштым ончалатат, чылажат вашкен эртымыла чучеш. Йошкар строка-влак чӱчкыдын вашлиялтыт, абзацышт кӱчык улыт. Тыгайым писын лудаш неле, молан манаш гын кажне посна абзац – шонаш таратыше посна тема. Но нуно ик-кок йодышым ваш ушен шогат. Произведенийым шонен лудман. Тыште чылажат шинчыр радам дене кая, ик ужашым йомдарет – молыжо шалана. Сандене лудмаштат тӱткылык кӱлеш. Тиде йырваш шолын шогышо событий-влак, кудыжо гыч пӱтынь илыш чоҥалтеш. Тиде йогынысо ала-могай кырча-марчат, улшым пужен, тыгак укем чоҥен пӱрымашым вашталтен кертеш.

Йот йылме гыч произведенийым кусарыме годым тӱткырак лийман. Шонымашат ынже йом да марий лудшыланат умылаш лийже манын, ты пашаште ала-могай шӧртньо рӱдым муаш тыршаш кӱлеш. Мут гыч мутыш кусарымаш мом каласаш шонымым пужен кертеш. Ойпогышто тӱҥжӧ – авторын каласаш шонымо рӱдыжым кодаш, да кусарыме деч ончыч тудын мом каласаш шонымыжым шке умылыман. Поснак калыкмутышто тиде йоҥылыш вашлиялт кертеш.

«Окоп урем» произведенийым лудаш тӱҥалмек, вик шоналтет: профессионал огыл кусарен. Перевод верын кукшо улеш. Тыште описательный йӧн уке. Изи ойым келгын ончыктен возыман. Тидым шуктымо огыл. Шоныш коклаште кылдыш огеш шижалт. Ик ой мучаш марте шуктыде кӱрылтеш, весыш кусна. Ик мут-влакымак чӱчкыдын кучылтмаш (тавтологий манме) шинчалан чот перна да сылнылыкым пужа. Кусарышын кид йымалныже синоним мутер лийын огылла чучеш.

Яра мут-влак шуко пурталтыныт, рушлаже тудым «слова-паразиты» маныт. Произведенийыште герой шкеж нерген каласкала. Чыла ой икымше лица дене кая. Тугеже молан кажне предложенийыште МЫЙ мутым шындаш, тиддечын кораҥаш лиеш гын. Вет тудо текстыш нимо уым огеш пурто, ойлышо шкеж нерген ойла манын, тугакат раш.

Роман тӱҥалтыштак ик вер пеш оҥайын чучо. Матти ватыж дене сӧрасаш да ӱдыржым ужаш манын, кечын гаяк нунын деке, йолташ ӱдыржын илыме верыш, чон вургыж вашка. Лудатат, тыгай шонымаш лектеш, пуйто геройым пычал дене поктеныт да куржталеш я тудо вуйжо дене изиш аҥыра гай. Тыште текстын келгылыкшым пуымо огыл, да кусарымыжат тӱҥ шонымашым тӱрыс огеш поч. Пӧръеҥын кӧргӧ койшыжым ончыкташ кӱлеш ыле: кузе тудо ойгыра, тургыжлана, верыштыже шинчен огеш керт, вашлиймашым кычалеш. Эсогыл садаланак тудо огешат ошкыл, а куржеш. Матти пелашыж деч торлымым шижеш да жаплан тореш шогынеже, лишыл еҥжым ынеж йомдаре. Тевыс тидым почаш кӱлеш ыле тыште. Кеч-могай текст йымалне ала-могай кӧргӧ шонымаш («подтекст») лийшаш, лач тудыжо авторын мом каласаш шонымыжым ончыкта да геройын койышыжым лудшылан умылтара.

Лудмаште нелылык композиций шотыштат шижалтеш. Ондакше умылыдымаш шуко лектеш, кудыжо варажым рашемдалтеш, да чыла йодышланат вашмут муалтеш. Вучыдымо ситуаций-влак лектын каят, тидыжак лудаш тарата. Сандене произведений марий автор-влакын пашашт деч чот ойыртемалтеш. Мемнан-шамычлан тидым лудаш кӱлеш.

Темыжат пеш оҥай да шонаш таратыше. Лудмеке, очыни, ты книгаште кажныже шкенжым але лишыл еҥжым мыняр-гынат ужеш. Вет тыште ик ситуацийым икмыняр вел гыч почын ончыктымо.

Раисия СУНГУРОВА

Реклама

One thought on “Кажне калыкын шке койышыжо

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s