Эреак калык чонышто

toshter_kajykvusoКажне калыкын шке эртыме корныжо, илыш йӱлаже, шкешотан, моло деч палынак ойыртемалтше тӱвыраже. Курым гыч курымыш марий калыкын арален кодымо поянлыкшым лӱмлӧ шанчызе, краевед, тоштер пашаеҥ, туныктышо да тунемше, студент-влак шымлен шогат.

Ме палена: калыкын историйже возен кодымо шымлыме пашаште, памятниклаште веле огыл аралалт кодеш. Шочмо калыкнан ожнысо илыш сӱретше тудын йӱла сын-куныштыжо, отыш ма але кӱсотыш лектын Ош Кугу Юмылан кумалмаштыже, суртпече да озанлык поянлыкыштыже, кугезе коча-кована-влакын тукым гыч тукымыш шочшыштлан да уныка-влаклан каласкалыме калык ойпогыштыжо ила. Марий калык шке пӱрымашыжым, историйжым, ойыртемалтше сынжым, ятыр пагытшым возыде илен, садлан ме шкенан илышна нерген вес калык-влакын шымлымаштышт гына муына.

Марий калыкын историйышкыже шӧртньӧ буква дене Т. Евсеевын, П. Глезденевын, В.Васильевын, М. Янтемирын лӱмжӧ возалтыныт. Таче Г.А. Сепеевын, Т.Л. Молотован, К.Н. Сануковын, Г.Н. Айплатовын, А.Г. Ивановын, А.С. Патрушевын, Г.Е. Шкалинан тыршымыштым ойырен ойлаш лиеш. Нуно шке калыкыштым пагален, аклен илат да суапле пашаштым кумыл вошт шуктен, ончыклык тукымлан кугу шинчымаш поянлыкым кодат.

Шымлымаш паша мыланемат лишыл. Улам мый туныктышо, историк. Медведево районысо Цибикнур кыдалаш школышто туныктышылан тыршенам.

shalajev
Шалаев С.Г.

Школ моло тунемме верла дечын нимо денат огеш ойыртемалт. Йоча-влаклан шинчымашым пуа, илыш кугорныш ужата. Лач историйже гына ойыртемалтше, тӱрлӧ событий-влаклан поян. Ожнысо илышым ушештарыше, кундемысе лӱмлӧ еҥ-влак нерген каласкалыше вер школышто – тоштер. Кӧ-гынат тудым чумырен, арвер-влакым поген, йоча-влакым ты сомыллан кумылаҥден, кӧ тиде пашам шуктен шоген.

Тиде да моло йодышлан вашмутым руш йылме да литературым туныктышо Маргарита Васильевна Светлова пуыш:

«Тоштерым чумырымаште кугу надырым Степан Григорьевич Шалаев пыштен. Тудо 1907 ий 30 июльышто шочын, Цибикнур школышто руш йылме ден литературым туныктен, йоча-влаклан келге шинчымашым пуэн, шке пашажым моткоч чот йӧратен. Ты кундемысе калык краеведым пагала да акла, тудын дене кугешна».

Степан Григорьевич Цибикнур ялеш шочын-кушкын, Ленинградысе педтехникумым тунем лектын. Дипломым кидыш налмеке, вик шочмо кундемышкыже пӧртылын огыл. Кугу Отечественный сар самырык еҥлан ныл ийлан шочмо мландыш корным петырен. Ты жапыште тудлан шуко неле-йӧсым чыташыже пернен. Но шочмо ял шке лӱддымӧ эргыжым мӧҥгӧ ӱжын. Салтакын шонымашыже шукталтын. Сар пытымеке, шочмо ялышкыже пӧртылын, туныктышын сомылжым шуктен шоген.

Степан Шалаев шке ялжым моткоч чот йӧратен, пелед шогыжо, тӱзланыже манын, шуко поро пашам ыштен. Ик эн кугу суапле пашаже – тиде школ тоштерым чумырымаш. Тидлан туныктышо уло вий-куатшым, моштымашыжым пыштен. Шке кӱлеш арвер-влакым поген, калык дене кутыркален, ойпогым чумырен. Цибикнур кундемын калык йӱла, тӱвыра да илыш ойыртемжым ончыктен. Палемден кодыман лӱмлӧ еҥ-влак нерген погымо пашаже-влакымат. Тачат верысе калык сарыште лийше, тылыште пашам ыштыше, ял озанлыкыште тыршыше, медицина да мер илыш дене кылдалтше сомылым шуктен шогышо шочшышт дене кугешна.

toshterТыгак Степан Григорьевич Цибикнур школ пелен чапле, поян сад-пакчам шынден. Сад кажне шошым сӧралын пеледеш, тамле пушыж дене кажне еҥын кумылжым вӱчка. Ончалат пеледше вишне ден сливым, олмапун чевер саскажым пурлат, ош шовыран куэже-влак йымалне каналтет – чылажат ожнысо жапым ушештара.

С.Г. Шалаев пеш мастар, кумылым савырен моштышо организатор лийын. Шымлымше ийлаште тудо шке вийже дене оксам поген, Кугу Отечественный сарыште шочмо мланде верч вуйым пыштыше йолташыже-влаклан чапкӱм шогалтен.

Степан Григорьевичын ош тӱня дене чеверласымекыже, чап пашажым Аркадий Фомич Виноградов шуя. Тудынат тачысе кечын могай-гынат лектышыже уло.

Ожно школ тоштер посна пу полатыште верланен, погыжат ойыртемалтше да поян лийын. Эсогыл икмыняр арверже дене Медведево поселкысо тоштерым сӧрастареныт.

Степан Григорьевичын суапле пашаже, чумырымо тоштерже, пеледше садше, чапкӱжӧ ӱмырешлан калык чонышто. Тыгай кугу паша арам ышталтын огыл.

Мария ТИМОФЕЕВА

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s