Еш – чон шепка

jeshЕш – тиде пиал. Пиал – кунам пеленет лишыл еҥет-влак улыт, шочшет, ачат, ават, моткоч чот тыйым йӧратыше кочат ден коват. Чылажымат умылаш тӱҥалат ешыште, ача-авам ончен, кушкат, тунемат. Могай йылме дене нуно кутырат, могай йӱлам шуктен шогат, могай сынан мурым мурат, шочмо калык нерген жаплен ойлат мо? Тукымет от жапле – йылмет мондалтеш. Еш – тукым кыл.

Еш тичмаш киндерке дене иктак. Илышыште пӱралтын кажне чонанлан мужыр дене илаш, таза кап-кылан икшыве-влакым кушташ. Суртышто йоча-влакын йӱкышт йоҥгалтеш, ача-ава пелен пашам ыштен тошкештыт, сурт сомылкам ышташ полшат, изинекак пашалан шӱмаҥыт, илышат весела…

Лач тыгай шонымаш дене кажне айдеме ешым чумыра. Пеленет йӧратыме да ӱмырашлык пелашет лиеш, шочшет-влак, ваш умылымаш, икте-весым пагалымаш, аклымаш, тыныс илыш озаланат. Ушым шынден, раш да шот дене чыла вискален, ончыкшым мо мыйым вучымым пален, ӱдырым налынам, шочшем кушкеш. Ме Йошкар-Олаште илена, марий еш улына. Сандене эргымат марий улмыж дене кугешныже, «марий улам» манже, марла шодыртатыже гына, черемис-патыр пӱркыт мут деч ынже вожыл. Руш йылмымат сайын палыже, руш калыкым пагалыже.

Но ужынам да колынам, мемнан пагалыме, ушан-шотан шуко марийын йочашт марий йылмым огыт пале. Кеч умылат гынат, огыт кутыро. Молан? Мый ончыч тидлан вашмутым кычалынам, умылкаленам, йодыштынам. Кызыт нуным мый умылем.

Тидым тендан дене пырля эскерем, ик жап гыч шке йочамат могайрак лийын палдарем. Тудо мыйын марла кутыра мо?

Ешым чумыренна. Пелашемат марий. Ял гыч. Кеч кызыт олаште илена гынат, марий шӱм-чонжо, марий койыш-шоктышыжо, рушла пелештымекыже марий акцентше – чылт мыйын гаяк. Йоча шочмеке, марий лӱмымат пуынена ыле. Шонен пыштышна ала марий лӱм дене пырля рушымат возаш? Молан рушым? Таня Ямбердова «Марий Эл» газет гоч ойлен: «Олаште шочын-кушшо ӱдыр ондакше могай калык гыч улмыжым палдараш тыршен огыл». Меат тидын деч лӱдынна.

Лӱмым возаш ЗАГС-ыш миенам. Марий лӱм ден рушым возыктынем ыле. Тунамак тушто пашам ыштыше ӱдырамаш ӱмбакем ончале да вигак кугу йӱкшӧ дене руал пуыш: «Молан те шке йочадан илышыжым локтылнеда. Вет тудлан неле лиеш, мыскылаш тӱҥалыт». Тудын ойлымыжым колыштым, нимом шым пелеште. ӧрым мом каласаш, мом ышташ. «Эше тыге огеш лий возаш», – манеш. Тылеч вара гына лӱмынак Еш кодексым нальым. Тӱткын лудын лектым – «Лӱмым кум мут гыч шогышымат возыкташ лиеш».

Изиж годсек эргым дене эре марла кутыренна. Эсогыл уремыште ошкылмо годым, тыгодым эртен кайыше-влак шӧрын онченыт. Троллейбусышто эргым дене каена, марла кутырена. Шуко гана еҥ-влак йодыныт: «Те йочада дене марла кутыреда мо?»

Ме тӱшкагудышто илена. Утларакшм чыла марий-влак улыт – 90 процент. Туге гынат нунын кокла гыч 95 процентше эре рушла гына ойла.

Эргым йочасадыш ондак кайыш. Кутыраш тӱҥалын гына ыле. Тидыжат тудлан кугу вашталтыш лийын. Пырля коштшо йоча-влак рушла кутыреныт. Мо оҥайже: тудын икымше мутшо «ава» лийын. Вара ик жап гыч эргашемын йылме мутерыштыже, иктаж кок тылзе наре коштмо деч вара, «мама» да «папа» мут-влак шочыч. Кеч ойлена «ава», «ача», а тудо «мама», «папа» веле манеш. Вот тыге илыш савыркала. Но ме садак кеч-куштат садак марлак кутыраш тыршена.

Иктешлымаш семын палемден кодынем: йочасадыш изи падырашым кум ияшым колташ гын, сайрак лиеш, докан. Ойлышым, шуко марий еш тӱшкагудышто ила. Самырык ача-ава-влак йоча дене кум ий шинчен огыт керт. Тыгак илыш условийыштат йӧндымӧ. Сай илашлан шийвундо кӱлеш. Тыге пелашемат, падырашнам йочасадыш колтен, пашам ышташ тӱҥале. А тушто икшыве дене рушла гына кутырат. Марий тӱнян сылне саскаже могай улмым нуно огыт пале.

Марий калыкын илыш корныжым тӱҥалтыш гыч таче кече марте эре тӱрлӧ сынан муро ден ныжыл сем-влак волгалтарен шогеныт да кызытат кумылаҥдат. Ава шепка воктен шинчен, ньогажлан малтыме мурым мурен, тудлан йӧсӧ лийын, чонжым адакат муро дене лыпландарен, куанже годымат весела мурым шергылтарен.

Йочам шочмо йылме деке шӱмаҥдаш муро полша маныт. Йоднем ыле кузе? Ала иктаж-кӧ мылам вашмутым пуа? Палем: сылне сем полшымо дене айдеме чонжым кандара, пашаште ма, каныме годым, яра жапыште мурым муралта, а эше марий модыш дене модын, таза кап-кылан, писе лиеш.

Ме марий улына, марий ешеш шочын-кушкынна, йолташна-влакат марий улыт. Марий мландым тошкена, марий мландым курал-ӱден илена, пашам тыршен ыштена, марий южым шӱлена, марий вӱдым йӱына, марий чодыран поянлыкше дене пайдаланена гын, марий айдемак лийын кодаш кӱлеш, шыма да ныжыл шӱм-чонна нигунам ынже вашталт, кугезе коча-кована-влакын лӱмнерыштым кӱшнӧ кучаш тӱҥалына. Ешнам пагалена – шонымашна шукталтеш, йочам илышым чын умылаш туныктена – марий койышым арален кодена.

Сергей КАРПОВ

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s