Умдыр идалык лишемеш

umdyrТӱнямбал эҥыремышвот» шинчалан койдымо шӱртыжым чот шарен. Тушко пуретат, могай гына сайт, увер уке, шуко тӱрлӧ йодышым тарватат. Кӧжӧ чын воза, весе – ушышкыжо да йылмышкыже мо пурымым серкала. Туге гынат, тиде кыл шкешотан пайдам нумалеш. Иктаж уверым муаш але йолташ дене писын мутланен налаш шуко жапым ок йод.

Интернет дене кылым кучышо кажне еҥ У ийлан шке йолташыже-влаклан саламмутым пӧлеклен, ушкал гай поро, ӱшкыж гай пеҥгыде да таза лияш тыланен. Тыгодымак марий калык Умдыр гай поро, яндар чонан да поян лияш кӱшта. Марий калыкын тӱҥ онаеҥже Александр Иванович Таныгинын ойлымыж почеш, 1913, 1945, 1977, 2009 ий-влак – Умдырын идалыкше. Тугеже «пашам йӧратен ыштымаш, мӧҥгӧ пелен лияш йӧратымаш, негызлалтмаш, уда деч эрнымаш» лач тенийсе ийлан сӱрет.

Тиде увер мыланна у огыл гынат, мо нерген мутланышаш йодыш вашлиялтеш. Интернетымак шергалаш: кудыжо шыргыжеш, кудыжо ӧреш але мокта. Мыняржын ешартыш йодыш-влакат лектыт: молан, кузе, кунам? Вашмутшым озажын ойыштыжо муаш чын лиеш ыле. Садлан икмыняр йодышым рашемдаш уто огыл.

– Александр Иванович, тиде кечышот кушеч лектын?

– Ош Миклайын мужыр келшен толмо кечышотшо уло манын, самырык улмем годымак колынам. Пошкудем, курскам, шке мончажым чӱчӱжӧ дек, саде Ош Миклай дек пужен наҥгаяш тарванен. Мыят полшенам. Пашам шуктымек, ӱстелтӧрыштӧ марий кечышот нерген мут лекте. Тиде кнагам йодын налын, мо сералтмым шкаланем возен луктынам. Тунам эше онаеҥ лиям манын шоненат омыл, но арален коденам. Жап эртымеке, кечышот нерген ик гана веле огыл колалтын, кумло кок ияш календарьым марий онаеҥ, шинчанужшо, мутмастар-влак кучылтыныт.

Янлык лӱм шотышто, «черепаха» марлаже Кӱмуний але Кӱжава лиеш, «слон» коклакурымласе мутерыште Суун семын ончыктымо. Очыни, автор тыге Сӱн мутым ончыктынеже ыле. Тидым молан шотыш налын огыдал?

– Кузе нине янлык-шамыч да Гепард марий кечышотыш пуреныт, вет нуно марий мландыште огыт иле?

– Кечышотышто мом возымо, тудым гына пуртенам, шке гыч нимом ешаркален омыл, молан манаш гын тудым мый шонен луктын омыл. Ош Миклайын кнагаже да моло мутланымаш гыч пуртымо.
Эсогыл кечышот кушеч лекмым Ош Миклайын илыш корныштыжо кычалман. Тудо шкеже икымше импералист сарыште кучедалын. Герман пленыштат лийын, сар деч вара туштак куд ий илен. Колымшо ийлаште мӧҥгыжӧ пӧртылын. Кумлымшо ийлаште У Торъял районысо Пижанке кундемыште тӱня кумалтышын казначейжылан шоген. Кугу Отечественный сар годым немыч йылмын тӱрлӧ диалектшым палымыжлан кӧра Совет армийын ик штабыштыже кусарыше семынат лийын.
Тиде кечышот пеш ожнысо, тошто. Марий-влак ик Марий Элыште гына огыл, пӱтынь тӱня мучко верланеныт, манаш лиеш.

– Интернет почеш Умдыр ий шуко киндым, мӱйым кочкаш кӱшта. Тыгак ты чотышко шыл пура, кудыж деч Ӱшкыж ий кораҥаш темла. Вара кудо велыш лийман?

– Шоя увер. Тидым лӱмын але умылыде возымо. Умдыр – вӱдыштӧ илыше янлык, нӧлпӧ, арама дене сийлалтеш, нимогай шылымат ок коч, воктен ийын коштшо колымат ок логал.
Тиде ийыште порым шонышан-влак осал ден шакше-влак деч ойырлат. Чын тӱжваке лектеш. Калык ончыко кӧ дене кайышашым рашемда. Тиде ийын умдыр семын тыршен, шке вий дене тыршен, поен кертыда.

– Пойымо шотышто, кризис чарак нерген мом ойледа?

– Умдыр ий Российлан пеш поян лийшаш. Эртышым ончалаш гын, 1913 ийыште Россий кугыжаныш пеш кугу кӱкшытыштӧ шоген: киндат шуко шочын, шӧртньӧ окса кугу акан лийын, чыла вияҥын. 1945 ий Российын кугу сеҥымашыж дене палемдалтын, шуко кугыжанышым шке кидышкыже налын, 1977 ийыште Л.Брежневын вуйлатыме жапше эн кӱкшӧ верыш шуын. Тенийысе 2009-ше ий экономик шотышто нелылыкым нумалеш гынат, чыла тӧрланышаш. У пашам тӱҥалаш ӧрман огыл, тыршымыда гына лийже, лектышыже лиеш.

– Тыгай ӱшаным пуымыланда тау, таза, эсен кодса Александр Иванович.

Раисия СУНГУРОВА,
Ирина ТАШБУЛАТОВА

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s