Мадьяр мланде чыланнамат ача семын вашлийын

ponomarjova_pacherФинн-угор йылмылам шымлыше да кӱкшӧ квалификациян специалист-влакым ямдылыше рӱдер семын Венгрийыште Будапешт, Дебрецен, Печ, Пилишчаба (тиде университет пелен 2010 ийыште XI Финн-угор калык-влакын тӱнямбал конгрессышт эрташ тӱҥалеш) да Сегед университетын финн-угор кафедрышт шотлалтыт. Лоранд Этвёшын лӱмжым нумалше Будапешт оласе университетын финн-угор факультетыштыже студент-влак эстологий, феннистика, уралистика пӧлкалаште шинчымашым погат. Нуно родо-тукым калык-влакын йылмыштым да сылнымутыштым гына огыл тунемыт, тыгак географийым, историйым, калык-влакын тӱвыраштым, йӱлаштым шымлат. Кызыт кафедрыште 75 студент тунемеш.

Палемден кодыман, тунемме жапыште финн-угор пӧлкаште ӱдыр-рвезе-влак шкем шуарыме да жапым веселан эртарыме йӧным кумдан кучылтыт. Мутлан, эстон-влакым туныктышо Эда Помози моткоч оҥай да шкешотан «эстон модыш пӧрт» предметым вӱда, тушто студент-влак тиде калыкын кидпашажлан тунемыт. А Петер Помозин уроклаштыже неле тунемме кече деч вара самырык тукым эстон калыкын куштымашыже дене палыме лиеш, чон канен кушта, жапым веселан эртара. Кӧ кушташ моткоч кумылан гын, Петер нуным Венгрийысе эстон «Хоиссассаа» куштышо ансамбльыш ӱжеш.

mari_jylmym_tunemshe-vlakОнчыклык финн-угровед-влакын эн тӱҥ предметыштлан родо-тукым йылме-влак шотлалтыт. Финн да эстон деч посна университетыште эше родо-тукым калык тӱшкаш пурышо изи чотан калык-влакын йылмыштланат кугу верым ойырат. Кафедрыште йӧн уло хант, манси, удмурт йылмым тунемаш, тыгак эрзя, мокша да марий йылме-влакын историй грамматикыштым шымлаш. 2007-2008 тунемме ий гыч коми-пермяк йылмымат туныктат. Урокым Пермь университет гыч толшо лектор Лариса Пономарева вӱда. Туддеч ончыч кум ий лекцийым Югра университет гыч хант йылмым туныктышо Софья Онина лудын.

Марий йылмым кафедрыште доцент Петер Помози ден профессор Габор Берецки шымлат. Профессор ӱмаште 80 ийым темыш. Тиде кумдан палыме шымлызе да кусарыше нерген шуко возаш лиеш, эсогыл посна книгамат. А кызыт ты шанчыеҥ тюрколог Клара Адягаши дене марий этимологий мутерым ямдыла. Студент-влакын йодмышт почеш тудо эрзя, мокша да марий йылме-влакын историй грамматикышт дене лекцийым лудеш. Марий йылме уроклаште профессор шанче паша дене гына огыл палдара, Марий Эл, ты кундемысе ял-влак нерген шарнымашыжым, илышыште лийше оҥайым каласкала. Тудын воштылчыкшо-влакым финн-угор мыскаран шӧртньӧ фондышкыжо пурташ лиеш.

szilvia_nemetМарий йылмым сайын тунемше студент кокла гыч 4-ше курсышто шинчымашым погышо Сильвия Нэметым палемдыман. 2008 ийыште Сильвия шке кумылын йылмым тунемаш тӱҥалын, варажым Габор Берецкин лекцийышкыже коштын. Эртыше кеҥежым самырык ӱдыр доцент Петер Помози дене марий йылмым тунемше аспирантка Кристина Коренчи да 5-ше курсышто тунемше Жомбор Богдан дене пырля Йошкар-Оласе Марий кугыжаныш университетыште эртыше марий йылме курсышко толын. Уна-влаклан йылмым туныктымо курс моткоч келшен. Нуно тунемме деч посна тыгак Морко районышто илыше калык дене палыме лийыныт да Козьмодемьянск олашке миен толыныт. Сильвиян ик шанче пашаже марий йылмысе терминологий-влаклан пӧлеклалтын. Тудо умбакыжат марий йылмым шымла да Берецкин курсышкыжо коштеш. Марий кундемыш эше толаш кумылжо уло.

Университетыште ӱдыр-рвезе-влак удмурт йылмымат уло кумылын тунемыт. Кеҥежым Ижевскыште эртыше курсышто венгр студент-влакым эреак вашлийме. Палемден кодыман, Венгрийын финн-угор кундем-влак коклаште эн пеҥгыде кылже Удмуртий дене. Тидым экономик велымат умылтараш лиеш да тыгодым эше Ижевскыште венгр йылмым туныктымо кафедр уло. Удмурт-влак тыште кӱшыл школлаште шинчымашым погат, тӱрлӧ программе дене тунемыт, Балинт Балашшин лӱмжым нумалше институтыш хунгарологий да сылнымутым кусарыме курслашке толыт. Аспирантурыштат шинчымашыштым келгемдат. Мутлан, ӱмаште финн-угор кафедр пелен аспирантурым кок удмурт ӱдыр пытарыш.

kafedra_koridorКафедрын коридоржо мучко эртыме годым кӧм гына от вашлий. Финн пӧлкам тений Марий Эл гыч Миша Чемышев пытара, аспирантурышто Коми гыч Николай Ракин тунемеш. Наталья Болотова – вепс ӱдыр – тений финн-угор пӧлкам да тыгак аспирантурым тунем пытара. Кызыт тудо XIX курымысо венгр шымлызе да путешественник Антал Регулин серышыже-влакым кусара.

Ме кафедрыште чылан ик еш семын илена, ваш-ваш тӱрлӧ финн-угор йылме дене кутырена, тунемына, шанче пашашке ушненна. Тиде абстракций семын шонен лукмо огыл, а кызытсе илыш, чын. Могай куан, кунам марий, коми, финн да вепс, пырля ушнен, удмурт йылмым тунемыт. А шыжым гын мемнан кафедрыште тугай шӱлыш, пуйто уло финн-угор тӱня помыжалтеш. Кажне шыжым ме шымлызе-влаклан пӧлеклалтше касым эртарена. Тушто ме школышто тунемше да студент-шамычым финн-угор тӱшкаш пурышо калык-влак дене палдарена, финнугристика нерген каласкалена, кажне йылме гыч икмыняр шомакым тунемына, удмурт перепечым кӱэштына, эстонла куштена. Коридор мучко финн-угор сем йоҥга, пырдыжлам фото-влак сӧрастарат. Ты кас пеш веселан эрта, поро шӱлыш кажне еҥын чонышто юарла.

jefremovaРоссийысе самырык ӱдыр-рвезе-влак деч посна тыште Финляндий, Чехий, Польша, Болгарий, Японий гыч студент-влак тунемыт.

Кызыт кафедрысе студент-влакын сесийышт эрта, нуно яра жапыштым книгагудылаште эртарат, шуко тунемыт, икманаш – экзаменым кучат. Эре тунемме гына огыл, самырык-влакын илышышт пеш веселан эрта. Кужу жаплан шарнымашеш кодеш Пиккуйоулу пайрем, ме тунам лектор Лариса Пономарева деке унала миенна.

Пиккуйоулу – финн калыкын моткоч веселан эртарыме пайремже. Тышке толшо кажне еҥ шке калыкшын куатшым ончыктышаш, мастарлыкше дене палдарышаш. Кодшо тунемме ийын, мутлан, ненец йомакым шынденна ыле. А тиде тунемме ийыште калык хорым чумыренна. Тушто ме венгр, марий, эстон, поляк, ингерманланд ӱдыр финн-угор муро-влакым муренна. Коми-пермяк-влак мыскарам ончыктеныт.

Лариса Пономарева чӱчкыдын уна-влакым шкеж деке ӱжеш. Коми-пермяк студент-влак тудын дене пеҥгыде кылым кучат. Тушто нуно шаньгам ышташ тунемыт да, мутат уке, йылме деке шӱмаҥыт. Кеч-могай сомылымат пырля шуктен шогат. Паша гутлаште муралтенат, кушталтенат колтат.

Ӱшанен кодам, поро йӱла огеш мондалт, ий гыч ийыш кумдаҥеш гына. Финн-угор студент-влак коклаште кыл пеҥгыде, шанче паша лектышан лийже. Ме родо-тукым калык улына, ик шонымаш дене илена, икте-весына деч сайлан гына тунем шогена.

Татьяна ЕФРЕМОВА
Будапешт университетын финн-угор йылме-влак факультетысе венгр филологий пӧлкан 5 курсыштыжо тунемше.

Фото: Л.Пономареван пачерыштыже Пиккуйоулу годым;
Т.Ефремова, Марий Элыш марий йылмым тунемаш толшо Сильвия Нэмет, Богдан Коренчи, …, 2008 ий;
Сильвия Нэмет;
Кафедрысе коридор ик жаплан шыпланен;
Татьяна Ефремова.

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s