Салам, марий самырык тукым!

2012 ийыш тошкална. Идалык тӱҥалтыш. Жап – эртыше ийым иктешлаш, мо ышталтын, мо ышталтде кодын рашемдаш. Жап – ончыкылык паша радам нерген шоналташ, у шонымаш-влакым серен, эркын-эркын тиде ийыште илышыш шыҥдараш. Кӱчыкын кодшо ий нерген ушештарынем. 2011 ий мо дене ушеш кодын? Марий самырык тукым мом ыштен, кушто шке вийжым терген?

- Саранскыште эртыше финн-угор самырык-влакын лагерьыштышт лийме, Ижевскыште эртыше финн-угор лидер-влакын школыштышт, Карелийыште проектым возаш туныктымо семинарыште шуаралтме. ИФУСКОшто ( Финн-угор самырык шымлызе-влакын конференцийышт) марий ӱдыр-рвезе-влак участвоватленыт. Мордовийыш миен толыныт. Тушто МАФУНын (Финн-угор самырык тукымын ассоциацийже) X конгрессше эртен. Ий мучаште Эстонийыште икымше гана финно-угор тӱня нерген палдарыше брендинг дене семинарыш мийыме. Европышто изи чотан калык-влакын вашлиймашыштыштат марий ӱдыр Татьяна Алыбина лийын.

- Кумшо гана марий самырык тукым «Мый марла ойлем» акцийым эртарен. Тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве оксам шукырак ойырен. Калык дене вашлиймашыш ятыррак еҥ ушнен, чапле концерт куандарен.

- Республикыште эртыше самырык тукымын тӱрлӧ форумыштыжо шке уш-акылым тергыме. Самырык тукым парламентым чумырымаште икымше гана шке нерген палдарыме.

- Кумшо гана марий самырык тукым слёт эртен. Российын тӱрлӧ кундемыштыже илыше рвезе тукымым Курыкмарий кундем вашлийын. Ты гана тудо «предпринимательство да мер-политика илыш» темылан полеклалтын ыле.

- Йыргешке ӱстел йыр мутланымаш, вашлиймаш-влак эртеныт. Республика коргышто гына огыл ӧрдыж кундемлашкат концерт дене лектын коштмо.

Чылажым сераш ом тӱҥал. Чолга марий самырык тукымын икмыняр пашажым гына ушештарышым. Шонымаш ятыр. Нунын йӱкышт, лӱмышт огеш шокто, огеш йоҥго манаш огеш лий. Мемнан пашанам эскерат, у сомыл-влакым вучат, ой-каҥашым темлат. Чаманен каласаш логалеш, чолгалык пытартыш жапыште лушкен. Мураш, кушташ, йӱд клублаште яра жапым веселан эртараш пеш кертына. Ик кок чаркам йӱына гын, эше чолгарак лийына. Лӱддымӧ, патыр койышнам ончыктена. Ме марий-влак эн виян, эн патыр, эн лӱддымӧ, эн мотор, эн весела….эн, эн, эн… улына манын палыме еҥ-влак деч сцена гыч ик гана веле огыл колынам. Марий койыш-шоктышнам, йылмым, йӱлам арлен кодымым ме тыге кугун кычкырен ойлышаш улына мо? Паша лектышым эн ончыч эскерыман огыл мо? Марий еҥ нерген кугешныме кумыл тунам лектеш, кунам тудын шуктен шогымо сомылжо сай лектышым пуэн. Марий еҥ ик эн ончыл радамыште кая гын, тудым уло эл, уло тӱня пала гын. Яллаште, але марий-влакын тӱшкан илыме кундемлаште тыгай ойым от кол. Тушто тыршен пашам ыштат, шке мутыштлан оза улыт. Марий-влак пашам йӧратыше улынас, уш-акыл денат ойыртемалтше, утым огына кычкыре, ваштареш ойым лукташ аптыранена. Тидлан мемнам коча-кова, ача-ава туныктеныт. Нунын вӱрышт гычак куснен. Икманаш, кугезына-влакын ойыштым саклена.

Самырык тукым нерген возымо шонымаш деч огына кораҥ… Пытартыш вич ий жапыште Марий Эл гыч 14 тӱжем самырык еҥ ӧрдыж кундемыш каен: тунемаш але пашам ышташ. Яллаште самырык тукым моткоч шагал. Чылан пытартыш жапыште олаш илаш куснаш тыршат. А вет ялыште гына марий койыш-шоктыш, йӱла, йылме аралалт кодеш. Паша вер укелык — тиде эн тӱҥ амал. Ме тӱҥ шотышто эре ала-мом вучен шинчена, кӧн-гынат ой-шомакшым колыштына. Шкеже шагал годым тарванылна. «Инициативе» манметым шке лукташ огеш лий мо? Кызыт кугыжаныш могырым ятыр программе илышыш шыҥдаралтеш. Кычалаш, эскераш, лончылаш, радамлаш, тунемаш кӱлеш, весе-влакын опытыштлан эҥерташ.

Индешымше марий погын лишемеш. Айста меат ӧрдыжеш огына код. Рвезе тукым дене кылдалтше секций тушто пашам ышташ тӱҥалеш.

Самырык организаций-влак кокла гыч таче «ВийАрын» лӱмжӧ йоҥга. «У вий» ушем йӧршын огеш шокто. «ВийАрыште» активист-влакын чотышт шагал гынат, нуно улыт. Ушем эше пеш самырык. Тудлан кум ий гына. Ӱдыр-рвезе-влак республикыште гына огыл моло кундемыштат улыт, мер пашам вораҥдарен колтат. Но чыла эше ончылно. Шонымаш шуко. Ушемын ик эн тӱҥ эҥертышыже тиде ялысе самырык тукым. Вет ме чылан тӱҥ шотышто ял гыч улына. Ялыште мемнан шочмо суртна, лишыл еҥна, йолташ-шамычна илат.

Мер паша кугу чытышым йодеш. Тыглай еҥ тушко толын огеш керт. Кӧн шӱмжӧ марий верч йӱла, тудо гына тиде сомылым шуктен шога. Тӱҥ шотышто таче самырык еҥ вес шонымаш дене ила: кузе тунемаш, тунем пытараш, сай пашам муаш, оксам кузе ыштен налаш, ешым чумыраш, кузе илаш. Пачерым налаш окса уке, сандене айлен илыман. Тидлан окса ятыр кӱлеш.

Окса окса дене. Неле саманыште илен лекташ кӧргӧ куатым налын кертына. Порылык осалым эре сеҥа, шоя садак чыныш кунам гынат лектеш. Шочмо калыкнан уш мастарлыкше яндар, илен моштымо куат уло. Могай калыкын шочшыжо улмым кеч-мо гынат мондышаш огынал. Илыш толкын мемнам кеч-куш наҥгая гынат, ме тышке садак пӧртылына.

Ӱдыр-рвезе-влак, айста у 2012 ийым поро паша дене тӱҥалына. Тӱшкаште вий маныт калыкыште. Вуйлатыше деч инициативе лектеш – сай, мом палымыже нерген увертара – сай. «Инициативе» тендан деч, самырык тукым деч лектеш гын, тунам тӱжем пачаш сайрак.

Ончыкылык нерген тендан могай шонымашда серыза, возыза.

Алена Иванова, 
«ВийАр» ушемын председательже

Вот уже третий год под крылом негосударственного учреждения «Историко-литературный музей финно-угорских народов имени Валентина Колумба» работает молодёжное марийское общество межкультурных связей «ВийАр» («Мудрость»).

За это короткое время это объединение заявило о себе громко и завоевало большой авторитет не только среди сверстников своего региона, но и за её пределами. Проводимые ими мероприятия всегда находят огромное количество сторонников и большая их часть всей душой вливается в ряды активистов молодого объединения. Всё это говорит о том, что молодёжь готова к большим и серьезным акциям, но нет активистов, проводящих разумную линию сближения и объединения учащей, студенческой и рабочей молодёжи. Эту нелёгкую задачу взяло в свои руки новое общество.

Мероприятиях, проводимых и находящихся на стадии разработки, у виаровцев не счесть. Главное — есть задумка. Поделились с идеей со старшими товарищами в лице сотрудников музея, а они всегда подскажут разумный подход к решению проблем. Одним из запоминающихся , ежегодно проводимых в День национального героя — 26 апреля — мероприятием, ребята по праву считают конкурс-акцию «Я говорю по-марийски». В этот день все виаровцы и марийская студенческая молодёжь переодеваются в специальную футболку с логотипом «Я говорю по-марийски» и выходят на центральные улицы и площади столицы родной республики Йошкар-Олы. Прохожим раздают буклеты с наиболее употребляемыми словами по-марийски и их переводами на русский язык, вручают значки с эмблемой акции. При этом все говорят только по-марийски. Таким образом воспитывают в горожанах чувство толерантности по отношению к языку коренного народа республики. Год от года акция привлекает в свои ряды всё больше и больше сторонников. В этом 2011 году конкурс-акцию «Я говорю по-марийски» намечено проводить более широко, ведь и руководство республики в лице заместителя главы правительства – министра культуры, печати и по делам национальностей Михаила Васютина с пониманием встретило начатое молодёжью дело.

Совсем недавно активисты общественного движения удивили представителей творческой молодёжи новой задумкой — открыть семинар молодых журналистов по проблемам сохранения и развития родного марийского языка в СМИ. Ведь никому не секрет, что до настоящего времени среди марийских языковедов нет единого мнения по написанию того или иного слова, грамотного оформления своей речи, правильного перевода с русского языка на марийский. Иногда, когда видишь вывески, неграмотно переведённые на марийский язык, диву даешься: куда же смотрят наши юристы? Ведь всегда надо думать о юридических последствиях языковой погрешности. Отсутствием в рядах руководства правоохранительных органов людей коренной, титульной национальности, ловчат дельцы от журналистики.

Чтобы навсегда покончить с такого рода бездарщиной и привить начинающим журналистам и молодёжи, задумывающемуся об избрании этого нелегкого пути навыки писать историю современности правдиво, оперативно, объективно, со всей гражданской ответственностью.

Объединение «ВийАр» провело несколько заседаний семинара. Встречи проходят всегда бурно, дискуссии длятся иногда вплоть да закрытия музея. Но главное — ребята понимают, какую жизненную стезю они избрали и есть ли необходимость дальше идти по этому пути. Ведь здесь с ними проводят занятия такие заслуженные работники печати как Гельсий Зайнив, Борис Шамиев, которые прошли тернистый путь журналиста. Делятся своим опытом работы в печати директор музея Владимир Козлов, заведующий литературной частью театра имени М.Шкетана Василий Семёнов. Так что будущим журналистам есть чему поучиться.

Заседание семинара проходит два раза в месяц. Думаем, желающих повысить своё журналистское мастерство будет немало. На семинаре обсуждены разделы по стилистике, переводу и литературному редактированию.

Молодёжное объединение межкультурных связей «ВийАр» живёт новыми творческими планами и идеями. Хочется пожелать им больших успехов в этом нелёгком поприще.

Алена Иванова

Тыгай тема дене эртарышаш «йыргешке ӱстелын» заседанийжын паша программыже.

Вашлиймашым эртарыме кече да жап: 2011 ий, 28 март, 16 шагат.

«Йыргешке ӱстелын» заседанийжым эртарыме вер: Марий Эл Республикысе тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерствын конференц-залже.

«Йыргешке ӱстелын» экспертше-влак:

1. Марий Эл Республикысе марий мер объединений-влакын вуйлатышышт да тыгак чолга еҥышт;

2. Марий самырык-влакын организацийыштын лидерышт, вуз-влакын студентышт;

3. Газет, журнал, телевидений-влакын пашаеҥышт.

«Йыргешке ӱстел» йыр вашлиймаш деч ончыч «Кызытсе самырык тукымын чурийже. Тудын социальный да мер-политик илышыште чолгалыкше» йодыштмаш эртаралтын.

Заседанийыште тыгайрак йодыш-влакым тарваташ палемдыме:

- гражданский позиций да политика илышыште чолгалык;

- самырык тукымым усталык, образований да наука аланыште мо тургыжландара;

- марий национальный мер организаций-влакын ончыкыжым ваш келшен ыштыме пашашт нерген.

«Йыргешке ӱстел» йыр вашлиймаште мутым налаш кӧненыт: Владимир Козлов, В.Колумб лӱмеш финн-угор калык-влакын историй да сылнымут тоштер директор; В.Токбулатов, «У вий» самырык ушемын председательже.

Чыла йодышым Алена Иванова т. +7- 960 095 77 07 да Эдуард Александров +7-905 008 19 09 гоч рашемдаш лиеш.

Современная марийская молодежь – Кто мы

Под таким названием 28 марта этого года в 16 часов начнет свою работу «круглый стол».

Место проведения: конференц-зал Министерства культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл.

Эксперты «круглого стола»:

1.Руководители и представители всех марийских общественных объединений Республики Марий Эл;

2.Лидеры молодёжных организаций, студенты вузов;

3.Представители СМИ.

Для проведения заседания «круглого стола» заранее ведётся опрос: «Лицо современной молодежи. Её социальная и общественно-политическая активность».

Темы, которые будут затрагиваться на заседании:

• гражданская позиция и политическая активность;

• проблемы молодёжи в творчестве, образовании и в науке;

• перспективы сотрудничества марийских национальных общественных объединений.

На заседании «круглого стола» изъявили желание выступить: Владимир Козлов, директор музея истории и литературы финно-угорских народов имени Валентина Колумба; В.Токбулатов, председатель МОО «У вий» и др.

По всем вопросам обращаться к Алене Ивановой моб. +960 095 77 07 и Эдуарду Александрову моб. +7-905 008 19 09.

Марий калыкын акрет годсекак шке кечышотшо лийын. Идалык 22 мартыште тӱҥалеш да кажне ийже тӱрлӧ янлык, кайык, копшаҥге лӱм дене палемдалтеш. Кодшо ий Черепахын идалыкше ыле. Азап, икмыняр элыште мланде чытырналтмаш лийшаш нерген пале чыныш лектыч, мемнан кундемыштат чодырана йулыш, кинде удан шочо. Тудо мыланна шокшо игечым сӧрен ыле, шуко лумым. Вашталтышат ятыр лийын. Икманаш мом кугезына-влак ойлен коденыт – чыла шукталтын.

2011 ий шочмо калыкнан календарьже почеш — Шогертен идалык. А тудо мыланна мом сӧра? Могай вий дене тудо кылым куча? Тушко ме 22 мартыште вончена. Тиде кайыкым «вестник», ойым пуышо, уверым шаркалыше, кондышо семын палена. Садлан тенийсе идалык ушан шомакым ойлен, пӱртӱс Юмо деч йодын, мут дене савырен моштышо поро ойым пуышо еҥ-влакым жапла. Но койышан айдемым пешыжак огеш мокто. Кеч-мо гынат шке уш дене илыман. Шогертен кок тӱсан кайык: кап-кылже ошо гын, почшо шеме. Сандене еҥ-влакын койыш-шоктышышт, шонымашышт могай улмо раш палдырна.

Тӱҥ онаеҥ Александ Таныгинын темлымыж почеш, Шогертен идалыкыште еҥ-влакым пешыже шекланыман огыл. Тений сайжат, удажат ик семын толеш. Кугу йомдарымаш лиеш гын, ӧпкелаш огеш кӱл. Тиде тыгак лийшаш, пӧртылташ тыршыман огыл. Мо пурен каен, йомын гын, тудо уке. Сандене тиде идалыкыште лишыл еҥет, пошкудет, йолташет дене але иктаж пого, йӧратыме вургем дене ӱмырешлан чеверласаш огеш йӧрӧ. Жап эртымеке кӱлеш лиеш гынат, от пӧртылтӧ. Илыш пӱрымашым чоҥымаште але корныштат шогертен гай койыш-шоктышан еҥым вашлият гын, пеш сайжак огыл.
Шогертен идалык 1915, 1947, 1979 ийла. Тиде ийлаште шочшо-влаклан сылнымут аланыште да усталык пашаште тыршаш шотлан толеш. Нуно писе уш-акыл, чоялык дене ойыртемалтыт.

Тиде кайык пиалан, улан илышым огеш сӧрӧ. Илышым у кӱкшытыш нӧлташ тений ок лий. Тыгодым шкалан гына ӱшаныман. Икте-весылан эҥертен, икте-весылан полшен гына сай лектышыш шуаш лиеш. Ӱшан, пеҥгыдылык да тыршымаш чыла сеҥат. Шочмо калыкланна сандалык Ош кугу Юмына порым, сайым гына ыштен шогыжо.

Алена Иванова

Кумда элнан 18 кундемже гыч чолга да эреак ончыл радамыште шогышо 140 самырык ӱдыр-рвезе 24-27 февральыште Удмуртий республикын рӱдӧ олаштыже, Ижевскыш миеныт. Тушто Россий кӱкшытан финн-угор самырык лидер-влакын школышт пашам ыштен.

Тиде вашлиймаш мер илышыште паша опытым ешараш пеш сай йӧн. Лидер-влак тӱрлӧ вере шинчымашым погат, кажныжын шке шуктен шогымо пашаже уло – туныктышо, журналист, предприниматель, самырык парламент-влакын еҥышт, мурызо да молат погыненыт. Туныктымо шотан семинар ныл шӧрын почеш пашам ыштен: журналистика, политика, усталык паша да предпринимательство.

Ончыч «Калык-влакын келшымаш пӧртыштышт» пленарный заседаний эртен. Финн-угор самырык тукым дене Удмурт Республикын Президентше Александр Волков, Россий Кугыжаныш Думын депутатше да «Удмурт калыкын ассоциацийже «Удмурт кенеш» регион-влак кокласе мер ушем председатель Николай Мусалимов, Россий Федераций Общественный палатыштын членже Александр Соколов, Российысе самырык-влакын «Мы Россияне» ассамблейыштым вуйлатыше Светлана Смирнова, Россий Федерацийын регион-влакым вияҥдыме шотышто министерствын калык-влак кокласе кыл шотышто департаментшын директоржо Александр Журавский, Удмурт Республикын национальный политике шотышто министрже Владимир Завалин, тиде республикынак самырык-влакын пашашт шотышто министр Владимир Соловьев вашлийын мутланеныт, шке вуйлатыме ведомствыштын паша радамыже дене палдареныт.

Семинарыш толшо кажне самырык еҥ нунылан йодышым пуэн кертын. Погынышо-влак тӱҥ шотышто республикын вияҥмыже, тачысе тӱсшӧ нерген йодыштыныт. Туныктымо алан, калык-влак кокласе кыл шотыштат мутланымаш оҥай лийын.

Тылеч посна лидер-влакым Российысе икмыняр регионым ушымо йодыш, кодшо ий мучаште Москошто самырык-влакын кредалмышт тургыжландара. Самырык тукым дене кылдалтше йодыш-влаклан да республикыште паша кузе каен шога — чыла тидын нергенат вуйлатыше-влак шылтыде каласкаленыт.

Марий Эл гыч тушко вич еҥан делегаций миен. Тиде «ВийАр» тӱвыра да келшымаш кыл ушемын вуйлатышыже Алена Иванова, тиде ушем гычак Владимир Семёнов, «Марий национальный конгресс» мер толкын исполкомын председательже Эдуард Александров, «Югорно» ушем гыч Вероника Бойкова да «Марий Эл» газет роедакцийын пашаеҥже Денис Рыбаков. Тылеч посна уна-влак одо самырык тукымын этнодискотекыштыже да Удмурт Республикын кугыжаныш национальный театрыштыже лийыныт.

Ончыкшым кадр резервым ямдылыме фондын грантшым сеҥен налше тиде школ, туныктымо семинар элнан рӱдӧ олаштыже эртышаш.

А.Александрова

Заседанийыште ассоциацийын уставышкыже икмыняр вашталтыш пурен, 2011 ийлан паша планым рашемдыме, лишыл жапыште Тверь олаште эртараш палемдыме семинар шотышто кутырымо.

Тений МАФУН-ышто шуко у ваштальыш лийшаш. Августышто у Президентым сайлат.

Кажне самырык еҥ тиде кочывӱд деч посна каныме касшымат эртарен огеш мошто, докан. Кушко от ончал – рвезыжат, ӱдыржат, атым кучен, умшашке тамакым пижыктен я кафеште, шинчылтыт, я уремыште ошкылыт. А вара эше ӱдыр-влакше таза йочам ыштынешт.

Чыла тидым кӧ чарышаш? Кӧ таза илыш верч кучедалшаш? Ме, самырык-влак, шке шоналтышаш улына. Вет поро шонымаш вуйышкына пурен, нимо пудыраташ огеш тӱҥал. Мемнан коклаште тиде уда койыш кумдан шарлен, йолташна-влак шкештак тыгай улыт, сандене ме тидын верч тургыжланышаш улына.

Тыгай кончыш нерген шуко мутланаш лиеш. А лач кутырымаш, ӱчашымаш гына нимогай иктешлымашым огыт кондо. Тидым чыла ала-могай паша дене ончыктыман. Калык ужшо да шоналтыже, манын ыштыман.

Марий самырык тукым коклаште тӱрлӧ ушем уло. Ончылно кайышыже туныкта, самырык еҥым пеленже ӱжеш да пашаш уша. «ВийАр» ушем нерген шуко возеныт, ойленыт, паша лектышыжымат ужына. Теве кодшо кечылаште эртарыме эше ик кугу сомылжо нерген ойлыде огеш лий. Ӱдыр-рвезе-влак «Шӧртньӧ агур» кафеш погынен, «Таза илыш-йӱла верч!» каныме касым эртареныт. Мо оҥайже, тиде кечын кафеште ны аракам, ны сырам ужален огытыл. Самырык-влак лач чайым, кофем, сокым але компотым йӱыныт. Пырдыжеш таза илыш-йӱлам кучаш таратыше плакат, сӱрет-влакым сакаленыт, а каныме касым вӱдышӧ-влак оҥай модыш дене модыктеныт. Уремыште чатлама йӱштӧ шоген гынат, самырык-влак толаш ӧрканен огытыл. Кӧжӧ, каналташ шонен тышке вашкен, а кӧжӧ тыгай дискотекым ончалаш толын. Туге гынат, ӧрдыжтӧ шогышо иктат лийын огыл. Марий сем почеш тавалташ да ныжыл вальсыште пӧрдаш чыланат кумылын ушненыт.

Икымше ошкыл лийын! Тудым чылан ужыныт, акленыт. Иктешлымашым ынде чумыр самырык тукымлан шканже ышташ. Вет арака да тамака деч поснат канаш лиеш! Вуйым тӱрлӧ кочывӱд дене аҥыртен, шуко кӱлдымаш ошкылым ыштен кертат. А мыланна таза, ушан да пагалыме марий калык кӱлеш! Ончыкылык лач самырык тукым гыч тӱҥалеш. Айста чыланат таза илыш-йӱла верч кучедалаш тӱҥалына. Кугу вий дене кугу пашам ышташ лиеш, кумыл гына лийже…

Вера Гордеева

Теве поэт Геннадий Сабанцев шокшо чон кумылжым моткоч раш почын пуэн:

Пеле-пуле толашыл ом чокие,
А пӱтынь ямым чон денак айлен
Да шижын тыйын ӱжара гай вийым,
Марий йылмем, мый тый денет ойлем.

Мый пелештем – шарла пеледын олык,
Гӱжлен шога акретле чодыра.
Тора гычын кугезе-шамыч толыт
Да, йывыртен, йолташла кутырат.

Шыч мондо, маныт, шомакнам мемнаным,
Аралышыч, тугеже, йӧратен,
Куатле да эн ныжылге семаным,
Тудлан ты вийым пӱртӱсак пуэн.

О мӱкшава гай поро шочмо йылме!
Ме пеленет йоча гай улына.
Вет шӱлыш налме тат гыч тыйын йыр ме
Мӱкшиге семынак пӱтырнена.

Тый колтенат шӱм-чоныш келге вожым,
Но лектыт але мыскынь-шамычат –
Шке йылмышт дечын коштыт нуно вожыл,
Мо? – Вожылыт тӱняш шочмыштланат?

Ом пале.
Но палем мый, кумыл темын:
Илет, Шӱлет да кутырет, йылмем.

Керек ик татлан тыйым мый мондем гын,
Вурсен кертат тӱняштыжат улмем.

Тачысе шомак ярымем лачак мыскынь-влак шотышто лукнем. Но поэтын ойлымо мыскынь-влак нерген огыл, а изишак вестӱрлӧ койышан марий еҥ-шамыч нерген.

Шарнеда: кодшо курым мучаште — у курым тӱҥалтыште марий мутвундынам пойдарыме шотышто шагал огыл шомак йоҥгалте. Тунам южыжо вес йылмыла гыч кӱсынлымӧ шомак-влакым йӧршешат кучылташ огыл, нунын олмеш шкенан, марий, йылмыналан келшыше, марла йоҥгалтше мут-шамычым ышташ кӱлмӧ шотышто шуко ӱчашышт. Тиде сомыл тунам воранен кайыш – у мут-влак шочыч: тӱвыра ( культура – кеч ӱвырала йоҥга манын ойлышат ыльыч), кончер (сцена) да тулеч молат. Чыланак мо вара йылмыштына пеҥгыдемдалт кертыч? Уке, шол, молан манаш гын марий калык уке гыч (искусственно) шонен лукмо шомак-влакым нигунам шке мутпоянлыкышкыже ок пурто. Огыт пуро докан тыгак тачысе кечын телеэфирыште йоҥгалтше «федерал», «муниципал» шомак-влак. «Марий Эл-ТВ»-ыште нине кок шомакым коламат, шинча ончылнем вигак американ боевик-влак сӱретлалтыт: океан гоч толшо кинолаште ФБР-ыште служитлыше-шамычым «федерал» манын лӱмдат. Телеэфирыште тиде шомакым ойлымышт годым эреак ик йодыш лектеш: Российысе федеральный службышто улшо-влак ФБР-ын шолып пашаеҥыштак огытыл дыр? Садлан библиотекыште тӱрлӧ мутерыште «федерал» шомакым кычальым: уке – шым му. Интернетыште теве мом верештым:

«Орфографический словарь – искомое слово отсутствует; Большой толковый словарь – ФЕДЕРАЛ, -а; м. Разг. Представитель центральной государственной власти (в отличие от местной власти). Решение этого вопроса контролируют федералы; Русское словесное ударение- искомое слово отсутствует; Словарь синонимов- искомое слово отсутствует; Синонимы: краткий справочник – искомое слово отсутствует; Словарь антонимов – искомое слово отсутствует; Словарь методических терминов – искомое слово отсутствует; Словарь русских имён – искомое слово отсутствует».

Ужыда: лач ик мутерыште веле тиде шомак уло, тудыжат кутырымо стильыште веле. Марий Эл телевиденийын марий журналистше-влак йӧршеш йот, кутырымо ойышто веле кучылталтше шомакым шочмо йылмынан мутвундышкыжо виешак пурташ тӧчат.

А кокымшо шомак шотышто теве мом каласыман: тудо эсогыл ик мутерыштат уке. Англичан йылмыште тиде шомак «муниципальный, самоуправляющийся» манмым ончыкта. Англичан шомакым марий йылмыште кучылташ тыршена гын, «самоуправляющийся» мутым айста марлаш кусарена (шкевуя ыштыше, вуйлатыше але эше иктаж-могай темлымаш лиеш) да пашажат пытен – шкенан шомакна лиеш. Тугеже кӱлыт мо мыланна тыге шке гыч айда-лийже, йылмыналан келшыдымын шонен лукмо у мут-влак?

Весе нергенат ойлаш кумылем пешак кугу. Чот мут пелен лӱм мутым да глаголым кучылтмо шотышто. Мутат уке, посна книгалаште, газетлаште але журналлаште савыкталтше сылнымутышто тидлан вашмутым муаш куштылго огыл. Ушышкына кузе толын пура – туге возена, ойлена. Чын ойыш огына шу дыр. Шымлызе-влак ятыр ий годсек ойлат: подлежащий чот мут да да лӱм мут дене каласалтын гын, сказуемый-глаголжо единственный числаште лийшаш, тыге нунын коклаште грамматический согласований шочеш: сказуемыйже подлежащийысе лӱм мутлан келыштаралтеш. «Марий орфографий мутерысе» (1972 ий) 19-ше правил темла: «Шотлымо чот мут, тыгак шуко, шагал, ятыр, тӱрлӧ шомак почеш шогышо лӱм мут единственный числаште возалтеш». Раш: лӱм мутшо единственный числаште гын, сказуемыйжат тыгаяк числаште лиеш. Но ала-молан дыр тиде правил йӧршешат шотыш ок налалт. Чын, 1992 ийыште лекше «Марий орфографий мутерыште» тиде правил уке, тугеже, манмыла, правил уке гын, кузе шонена, туге возена мо? Профессор И.Г.Ивановын умылтарымыж почеш, тиде правил такшым орфографий дене кылдалтше огыл – вет орфографий шомак-влакым чын возымо шотышто умылтарымашым пуа.

Але чӱчкыдынак пӧрт-влак, пушеҥге-шамыч, вондер-влак, трактор-влак, комбайн-шамыч возымым да ойлымым колаш верештеш. Тыгайже газетлаште шагал огыл. Тыге серыше-влаклан иктым гына тыланыме шуэш: миен толза шочмо ялышкыда, кугурак, шоҥгырак-влакын кутырымыштым колышташ ида ӧркане – кочада-ковада-влак деч иктаж гана пушеҥге-влак манмым колында мо?

«Ыле» шомакын чын значенийжымат умылен шуктыде, кӱлеш – оккӱл кучылтына. «Марийско-русский словарь» книгаште моткоч раш возен шындымыс: «ЫЛЕ 1) 3 л ед.ч прош очев. вр. от улаш «быть»; он был, она была, оно было; 2) частица бы; кӱзем ыле, сер тура (я) поднялся бы, (но) берег крутой». Тугеже «ӱмаште ял озанлык артель вич комбайным налын ыле» да тенийжылан мыняр кодын – чыланат пашам ыштат, иктаж-кудыжым мӧҥгеш заводыш намиен пуэныт але шолдырген-шаланен-йоген пытен? Комбайным налын ыле гын, тиде комбайнже могай пайдам конден але арам, пасуш лекдеак, гаражыште веле шога? Икманаш, ыле шомакым возымеке, шонымашым умбакыже шуяш кӱлеш. А тидын дене кылдалтше шонымаш уке гын, ыле мутым кучылташ кӱлешлыкшат уке.

Посна предложенийым чоҥымо шотышто моткочак шуко йоҥылыш. Теве икмынярже: «Пӧрт йымалне тул ваштареш кучедалше-влак ушым йомдарыше ӱдырамашым муыныт» – тул ваштарешыже пӧрт йымалне кучедалыт мо? «Йӱлымӧ верыште 1936 ийыште шочшо пӧръеҥын капшым муыныт» – пӧръеҥже 1936 ийыште йӱлымӧ верыште шочын мо?» «9 июньышто Звенигово районысо Шолэҥер станций воктене 1968 ийыште шочшо пӧръеҥ Казань-Йошкар-Ола пригородный поезд йымак логалын» – пӧръеҥже Шолэнер станций воктене шочын мо? «Кодшо кечылаште Марий книга издательство писатель Анатолий Спиридоновын шочмылан 60 ий темме вашеш «Избранные произведения. Меморики усопших времен» книгам савыктен» – ой, юмашне, Анатолий Яковлевичше эше илас! Кузе шочмылан лийын кертеш? Адакшым шочмылан огыл, а шочмыжлан кӱлеш. «Призан вер дене палемдалтын» – приз дене огыл, вер дене веле палемдалтын?

Южгунамже тыгайымат лудаш верештеш: «Кок преступный группировка-влак шке коклаштышт ала-мом пайлен кертын огытыл да чотак кучедалыныт». «Кок преступный группировка-влак» манме тӱвыт чын огыл, кӱлеш: «Преступный кок группировка». Весе: кучедалыныт веле гын, моткоч сай, но преступник-влак шукыж годым кредалыт. Мутат уке, Волжский районышто шочын кушшо тыге возымым раш умыла: вет тушто «кучедалаш» мут «кредалаш» значений дене кучылталтеш. Но газетше лач Волжский районлан веле огыл, а тудым пӱтынь марий калык лудеш, садлан тыге возаш шотлан ок тол. Диалект шомак-влакым кучылташ ок кӱл манын ом ойло, но тудым моштен, кӱлеш верыште пален возыман. А Марий кугыжаныш университетын марий йылме отделенийжым тунем пытарыше марий журналистлан поснак тӱткӧ лийман.

Вес йодышымат тарватыде ок лий докан. Психолог-влак веле огыл, йылмызе-шамычат ойлат: кажне еҥ шке шочмо йылмыж дене ШОНА. Иктаж-могай шонымашым марий еҥ рушла каласынеже гын, вуйушна мемнан шочмо йылмына дене шоналта, вара моткоч кӱчык жапыште тудым руш йылмыш кусара да луктын ойла. Но пытартыш жапыште марий журналист-влакым колыштын, вестӱрлӧ шонымаш лектеш: марий еҥ шочмо йылмыж дене огыл, а йот йылме дене шонкала. Молан манаш гын кузе уке гын умылаш теве тыгай ойым: «… шуко тыршымашым, чытымашым йодеш…»? Марла шонышо еҥ вес семын каласа ыле: шуко тыршаш, чыташ логалеш (верештеш, перна да т.м.). Але — «Кок пӧрт коклаште канатым шупшын». Чын, «канат» шомакым 1966 ийыште савыктыме «Русско-марийский словарь» мутерыште кусарыде пуымо. С.И.Ожеговын «Словарь русского языка» книгаштыже ты мутын значенийжым тыге умылтарыме: «Канат… Толстая верёвка из волокон или проволоки…» Ужыда: кумдан палыме руш учёный канатым толстая верёвка – кӱжгӧ кандыра манеш. Мо гыч тудым ыштыме: ярым але кӱртньывоштыр дене пидме – кызыт тиде тӱҥ огыл, но «канат» шомакым марла «кӱжгӧ кандыра» манаш мо чара? Вет марий йылме мутерыштат («Словарь марийского языка». Т.2. С. 238) ты шомакын значенийжым «кӱжгӧ кандыра» манынак палемдыме.

Весат пылышчорам пӱчкынак кодыш: «Кок мушмо машина». Тидым кольымат, шоналтышым: кокшо (поварже – «теҥыз» йылме гыч кусараш гын) машинажым молан мушкын? Тиде предложенийым руш йылмыш кусарен ончыза: «машина, стираная коком» лиеш огыл мо? А марлаже кӱлеш ыле ойлаш тыгерак: мушшо кок машина. Вет киносюжетыштыже лачак мушшо машина (стиральная машина) нерген ойлалтеш. Тыште, мутат уке, ӱчашашат лиеш: молан мушшо, а мушмо огыл? Мушшо – стирающая, а мушмо – стираная – лач тыште веле ойыртемже. Стиральный машина нерген ойлена гын, тудо шке мушкешыс, тугеже мушшо лийшаш.

Икманаш, шочмо йылмым палымаш – тиде кузе лийын, туге кутыркалымаш да возкалымаш огыл, а тудын ямжым, кузе чоҥалтмыжым, кажне шомакын мом ончыктымыжым раш умылымаш, вуйуш дене веле огыл, чон денак шижын моштымаш.

Шке оем Марий кугыжаныш университетын профессоржо, филологий наука доктор И.Г.Ивановын шомаклаже дене пеҥгыдемдынем: «…Йылме деч посна айдеме – айдеме огыл, йылмыже ок лий ыле гын, тудо тугаяк ир янлык веле кодеш ыле. Йылме – чонан тӱняште мемнам посна ойырен шогышо эн кугу суапна. Шоналтыза тидын нерген вуйда йыр, тунам вара шкеат умыледа: йылме – тӱняште аклен мошташ лийдыме кончыш, «эн кугу вий кидыштет». Кузе тудым моштен чоҥен, чумырен айдеме шкаланже! Йылмым чоҥаш – йыдалым тодаш огыл. Тидлан тӱжемле тӱжем ий кутышан илыш курым, алте илыш шынык, пытыдыме ушакыл куат кӱлыныт…»

Тугеже ме шкенан шочмо йылмынам каргышаш улына мо?

Виака ОРТЭ

«ВийАр» – тӱвыра да келшымаш кыл ушем. Кум направлений дене пашам ыштеда. Палыме шуэш ыле моло регионла да моло элла дене тудо могай кылым куча?

Владимир Семёнов, Йошкар-Ола

- Ушемна эше моткоч самырык, тудо 2008 ий 19 ноябрьыште шочын. Икымше кечыла гычак ме актив дене кутырен келшенна да кум направлений дене шке пашанам виктарен колташ шонымашым уставышкынат пуртенна: марий-финн, марий-эстон да марий-венгр. Кажне направленийлан мутым кучышо еҥна уло. Кок ий жапыште шуко ышталтын. Ушемнан еҥже-влак тӱнямбал кӱкшытыштӧ эртаралтше ИФУСКО самырык шанчызе-влакын конференцийыштышт лийыныт. Тудо Финляндийыште, варажым Карелийыште эртен. Венгр йылмым тунемме курсышко ик еҥ Венгрийыш миен. Кажне ийын кеҥеж жапыште ушемын еҥже-влак Финляндийыште пашам ыштат. Ӱмаште Татьяна Алыбина Эстонийыш тунемаш каен. Кызыт Тарту университетыште шинчымашым пога.

- Мемнан дене Польша гыч ик ӱдыр 2009 ийыште шке тунемме практикыжым эртен. Чехий гычат студент-влак лийыныт. Марий мер ушем-влакын лидерышт да лӱмлӧ еҥ-влак дене вашлиймашым пырля эртаренна. Чех-влак дене кызытат мемнан кыл пеҥгыде.

- 2010 ийыште лӱмлӧ марий поэт Валентин Колумбын почеламутшо-влакым йот йылмылашке кусарыме сомыл вийым налын. Англичан, француз, немыч, португал, болгар, польяк да моло йылмышкат кусарыме. Тӱҥ шотышто тиде пашам Татьяна Алыбина вораҥдарен шога. Кызыт украин, словак, грузин кусарыше-влак дене мутланымаш кая. Теният кумылан-влак ИФУСКО конференцийыш каят. «ВийАр» ушемна финн-угор самырык-влакын тӱнямбал ассоциацийышкышт 2009 ийыште пурен. Пырля пашам ыштен тӱвыргӧ лектышыш шумо. План почеш чыла мероприятийыште шке мастарлыкнам ончыктымо, уш-акылнам тергыме. Икмыняр туныктымо семинарыште лийме.

- Финн-угор тӱня ойыртемалтше, мемнам родо-тукым калыкым шуко оҥай уша.

Тиде школышто практикыланат кугу тӱткыш ойыралтшаш. Ӱдыр-рвезе-влакым шке паша опытышт дене республикынан кумдан палыме журналистше-влак палдарат.

Пагалыме студент да самырык журналист, икманаш кумылан-влакым ме икымше вашлиймашыш 23 мартыште 16 шагатлан вучена.